Dok Evropska unija i SAD pozivaju na ograničavanje nepouzdanih dobavljača u telekomunikacionim mrežama, Vlada Crne Gore odgađa najavljenu odluku o uklanjanju opreme kineskih proizvođača

Oprema kineskih proizvođača i dalje je prisutna u mrežama najvećih telekomunikacionih kompanija u Crnoj Gori, iako su iz Vlade najavili njeno uklanjanje zbog mogućih bezbjednosnih rizika.

Iz Stejt departmenta su prošlog novembra upozorili da prisustvo opreme nepouzdanih dobavljača u kritičnoj infrastrukturi predstavlja ozbiljan rizik za bezbjednost Crne Gore, SAD i NATO, pozivajući ostale države da daju prioritet nacionalnoj bezbjednosti i privatnosti u odnosu na "jeftiniju opremu i usluge".

Potpredsjednik Vlade i ministar ekonomskog razvoja, Nik Đeljošaj, prošlog je novembra najavio da će Vladi predložiti obavezu uklanjanja opreme kineskih proizvođača, Huawei i ZTE, iz crnogorskih komunikacionih sistema. Đeljošaj je tada kazao i da Crna Gora, kao NATO članica, mora slijediti najviše bezbjednosne standarde.

Iz Agencije za elektronske medije i poštansku djelatnost (EKIP) kazali su BIRN-u da od Vlade ili ostalih državnih organa nisu dobili formalne zahtjeve za eventualno ograničavanje ili uklanjanje opreme kineskih proizvođača iz javnih elektronskih komunikacionih mreža. Naveli su i da EKIP nema zakonske nadležnosti, niti materijalne i kadrovske kapacitete da procijeni rizike od telekomunikacione opreme ili uređaja po nacionalnu bezbjednost Crne Gore.

„Agencija od nadležnih organa do sada nije dobila bilo kakvu informaciju da bilo koja oprema, uređaj ili projekat kao takav predstavlja rizik po nacionalnu bezbjednost Crne Gore. Stoga iz predmetnih razloga do sada nije osporila bilo koji zahtjev ili projekat, niti zabranila upotrebu bilo koje komunikacione opreme“, kazali su iz EKIP-a.

Iz Ministarstva ekonomskog razvoja nisu odgovorili na pitanje BIRN-a šta je urađeno povodom najave Đeljošaja o uklanjanju opreme kineskih proizvođača.

U EKIP-u navode da se u mreži jednog mobilnog operatora u Crnoj Gori jezgro mreže zasniva na opremi kineskog proizvođača ZTE, a radio pristupni dio mreže, uključujući i 5G NR mrežu, na opremi proizvođača Huawei. Kazali su i da je oprema Huawei zastupljena u radio prenosnim mrežama dva operatora i optičkim prenosnim mrežama tri operatora.

5G je nova generacija mobilne mreže koja omogućava brži internet, povezivanje velikog broja uređaja i manje kašnjenje u prenosu podataka. Za razliku od ranijih generacija komunikacionih mreža, 5G nije važan samo za mobilnu mrežu, već i za industriju, saobraćaj, energetiku, zdravstvo i državne službe, zbog čega se sve češće tretira kao dio kritične infrastrukture. U Crnoj Gori je 5G tehnologija uvedena 2022. godine.

SAD i EU upozoravaju na rizike

Sjedinjene Američke Države godinama predvode globalnu kampanju protiv korišćenja kineske 5G opreme, posebno kompanija Huawei i ZTE, zbog zabrinutosti da bi kineska Vlada mogla da utiče na kompanije da pomognu u sajber špijunaži. State Department je kroz inicijative poput “Clean Network” otvoreno označio Huawei kao nepouzdanog dobavljača za kritičnu infrastrukturu, dok je Federalna komisija za komunikacije (FCC) formalno proglasila Huawei i ZTE prijetnjom nacionalnoj bezbjednosti. Američke službe bezbjednosti upozoravale su i na rizike od kineskih sajber operacija usmjerenih prema telekomunikacionim mrežama i lancima snabdijevanja.

Predavač spoljne politike na londonskom King's College-u, Vuk Vuksanović, smatra da se interesi SAD-a i Kine sukobljavaju i oko dominacije nad tehnološkim standardima, navodeći da „onaj ko kontroliše standarde, kontroliše i tržište“.

„U tom kontekstu posmatra se i 5G spektar kao najnoviji i strateški najvažniji oblik bežične komunikacije. Od njega će zavisiti brojni sistemi ključni za ekonomiju i funkcionisanje društva u 21. vijeku, zbog čega se sve više postavlja pitanje ko će imati dominaciju nad tom tehnologijom“, kazao je Vuksanović BIRN-u.

On smatra da se pitanje 5G mreža ne odnosi samo na ekonomiju, već i na bezbjednost i kontrolu podataka. Prema njegovim riječima, zapadne države strahuju da bi kineske tehnološke kompanije, zbog bliskih veza sa državom, mogle omogućiti pristup osjetljivim informacijama.

Evropska unija (EU) je 2020. godine kroz paket 5G Toolboxpreporučila državama članicama da prema objektivnim kriterijumima procijene profil rizika dobavljača, uključujući rizik od uplitanja trećih država. U junu 2023. godine iz Evropske komisije (EK) su istakli da Huawei i ZTE „predstavljaju materijalno veće rizike od drugih dobavljača 5G tehnologije”, navodeći da su opravdane odluke država članica o njihovom ograničavanju ili isključenju.

U januaru ove godine EK je predložila reviziju Zakona o sajber bezbjednosti čijim usvajanjem bi smjernice 5G Toolbox-a postale obavezujuće, odnosno države bi u roku od tri godine morale da izbace komponente dobavljača visokog rizika iz informaciono-komunikacione tehnologije.

Iz Ambasade Sjedinjenih Američkih Država kazali su da po pitanju sigurnosti telekomunikacija ta država blisko sarađuje sa svim NATO saveznicima, uključujući Crnu Goru.

„Ohrabrujemo Crnu Goru da procijeni sigurnosne implikacije svoje telekomunikacijske infrastrukture i razmotri pouzdane alternative koje štite osjetljive podatke i kritične mreže", kazali su iz ambasade BIRN-u.

Dok iz Delegacije EU u Crnoj Gori nijesu odgovorili na pitanja BIRN-a, iz ambasade NR Kine tvrde da prema njihovim saznanjima Vlada Crne Gore nije najavila nikakve planove za uklanjanje opreme kompanija Huawei ili ZTE iz komunikacionih sistema Crne Gore.

“Kineska preduzeća ne samo da su pružila kvalitetne proizvode i usluge ljudima u svim zemljama širom svijeta, već su doprinijela i lokalnom i društvenom razvoju, kao i zapošljavanju, što je široko prihvaćeno od strane raznih zemalja. Politizacija trgovinskih pitanja samo će poremetiti normalnu tehnološku razmjenu i saradnju i ne služi interesima nijedne strane”, kazali su iz kineske ambasade BIRN-u.

Komentarišući potencijalni rizik zbog nabavke opreme kineskih proizvođača, stručnjak za telekomunikacije Aleksandar Mastilović tvrdi da suština nije u dokazanoj zloupotrebi, nego u strukturi same tehnologije.

“Savremena mreža, a posebno njeno jezgro i sistemi upravljanja, nije statična kutija koju jednom ugradite i zaboravite - ona stalno prima softverske nadogradnje i daljinsko održavanje od proizvođača. U trenutku kada je taj proizvođač pravno podložan jurisdikciji koja ga zakonski može obavezati da sarađuje sa svojim obavještajnim službama, mogućnost pristupa saobraćaju, njegove manipulacije ili prekida usluge postoji već na nivou arhitekture, bez obzira na to da li je ikada iskorištena”, kazao je Mastilović BIRN-u.

“Upravo to je poenta bezbjednosne logike na koju upozoravaju NATO, SAD i Evropska komisija - ona ne polazi od namjere, nego od mogućnosti, jer država ne može svoju kritičnu infrastrukturu da zasniva na pretpostavci dobre volje.”

Mastilović ukazuje da uz to ide i pitanje zavisnosti, jer kada jedan dobavljač drži i jezgro i pristupni dio mreže, operator i država postepeno gube tehničku i pregovaračku autonomiju.

Zakon omogućava ograničenje opreme

Važeći Zakon o elektronskim komunikacijama Vladi daje mogućnost da zbog zaštite i bezbjednosti elektronskih komunikacionih mreža i usluga ograniči nabavku i upotrebu opreme određenog proizvođača za kojeg se smatra da može imati štetne posljedice po nacionalnu bezbjednost.

Iako se u zakonu navodi i da je pružanje elektronskih i komunikacionih usluga slobodno, predloženim izmjenama zakona koje se nalaze u skupštinskoj proceduri dodata je odredba koja predviđa da se kompanijama van Crne Gore i EU mogu nametnuti različiti uslovi „kada je to opravdano i neophodno radi zaštite javnog reda i mira, nacionalne, odnosno unutrašnje bezbjednosti ili javnog zdravlja“.

Iz EKIP-a navode da je Evropska komisija ograničenja koja su se odnosila na radio-pristupni dio 5G NR mreže, kasnije proširila i na jezgro mobilne mreže. Tvrde i da su predlogom novih smjernica za informacionu bezbjednost obuhvaćene i fiksne mreže, kao i optički i podmorski komunikacioni vodovi.

Iz EKIP-a su kazali da je Huawei oprema zastupljena u Crnoj Gori i kod fiksnih mreža kod sva tri operatora, odnosno da se ona koristi kod sistema koji do korisnika dovode internet.

„S obzirom da na osnovu važećih smjernica iz 2020. godine sve države članice EU nijesu na identičan način pristupile pitanju zaštite kritične infrastrukture od opreme nepouzdanih proizvođača, u toku je procedura donošenja novih mjera koje će biti obavezujuće za sve države članice EU. Ako budu usvojene, podrazumijevaće uklanjanje opreme nepouzdanih snabdjevača iz svih segmenata mreže u roku od 36 mjeseci“, naveli su iz EKIP-a.

U međuvremenu, mnoge zapadne države su se odlučile da postepeno okončaju saradnju sa kineskim kompanija. Vlada Kanade je u maju 2022. godine zabranila rad kompanija Huawei i ZTE u nacionalnim telekomunikacionim mrežama, dok je Vlada Velike Britanije 2020. godine zabranila kupovinu nove Huawei 5G opreme i naredila potpuno uklanjanje Huawei 5G opreme do kraja 2027.

Ministarstvo unutrašnjih poslova Njemačke je 2024. godine sa operatorima zaključio sporazum prema kojem svi kritični Huawei i ZTE dijelovi moraju biti uklonjeni iz 5G jezgra do kraja 2026. a kritični upravljački sistemi u pristupnoj i transportnoj mreži do kraja 2029.

Trošak zamjene mogao bi se preliti na pretplatnike

Vuksanović smatra da će Crna Gora, kao NATO članica i država koja pregovara o članstvu u EU, vjerovatno ograničiti učešće kineskih kompanija u razvoju 5G mreže.

„Najvjerovatnije će Crna Gora u jednom trenutku, možda ne u potpunosti da zamijeni ili ukine partnerstvo sa kompanijama kao što je Huawei, već će uskratiti projekte kada je u pitanju 5G spektrum. Ali ne možemo da predvidimo da će saradnja u potpunosti nestati“, kazao je Vuksanović.

Iz kompanije One, čija je 5G mreža naslonjena na kinesku tehnologiju, nisu odgovorili na pitanje BIRN-a da li im je od Vlade stigao zahtjev da uklone Huawei opremu iz komunikacionih sistema. Nisu odgovorili ni da li bi uklanjanje opreme predstavljao veliki finansijski trošak.

Aleksandar Mastilović smatra da bi eventualna zamjena opreme bila značajan izazov, navodeći da taj proces već prolaze neke evropske zemlje.

“Finansijski je zamjena jezgra i radio-pristupne mreže najteža stavka, a za malo tržište poput crnogorskog problem je dodatno izražen jer operatori nemaju ekonomiju obima velikih evropskih igrača, pa je jedinična cijena migracije relativno viša. Bez nekog oblika državne ili evropske podrške, dio tog troška se neizbježno prelije na pretplatnike”, tvrdi Mastilović.

On navodi da obaveza zamjene 5G može da uspori dalji razvoj jer operatori preusmjeravaju budžete sa širenja mreže na zamjenu postojeće.

“Ali dugoročno to ne mora značiti lošiji kvalitet i tu evropsko iskustvo dosta govori. Danska je pri nadogradnji na 5G prešla na pouzdane dobavljače i danas ima najbolju 5G pokrivenost u EU, što pokazuje da prelazak ne mora da ide na štetu performansi. Tezu da restrikcije automatski znače sporiji i skuplji 5G ionako najglasnije zastupaju sami kineski dobavljači, a podaci iz EU je ne potvrđuju tako jednoznačno”, kazao je Mastilović.

“Prava dilema za Crnu Goru nije ni ignorisanje rizika ni naglo, neplanirano uklanjanje, nego jasan, fazni i regulatorno vođen plan koji počinje od najosjetljivijih djelova mreže i koji unaprijed riješi pitanje ko snosi trošak”, dodao je.