Analiza BIRN-a pokazala da regionalne stranice koriste Facebook i Instagram oglase za promociju proruskih, nacionalističkih i političkih sadržaja u Crnoj Gori, dok pojedine sponzorisane objave nemaju jasne podataka o platiocu.

Regionalne stranice Babuška gavarit, Princip i Serbian Offender kao i portal Glas javnosti koristili su Facebook i Instagram oglase kako bi publici u Crnoj Gori promovisali proruske, nacionalističke i političke narative, pokazala je analiza BIRN-a.

Analiza Facebook Ads Library pokazuje da su stranice i portal plaćali vidljivost sadržaja u Crnoj Gori, kroz objave koje su spajale trgovinu, identitetske poruke, podršku Rusiji, istorijski revizionizam i političke poruke usmjerene prema crnogorskoj publici.

BIRN Crna Gora je pretraživao Facebook Ads Library po ključnim riječima koje se često koriste u sadržajima sa proruskim ili nacionalističkim narativima, kao što su: Rusija, Putin, Donbas, specijalna vojna operacija, heroji, general, Sputnik, sankcije, NATO i tradicionalne vrijednosti. Ključne riječi pretraživane su u varijacijama na ćirilici i latinici, kao i u različitim kombinacijama.

Facebook Ads Library je javno pretraživa baza podataka koja omogućava uvid u aktivne i neaktivne oglase koji se prikazuju na Metinim platformama, uključujući Facebook i Instagram.

Analiza je pokazala da je dio oglasa emitovan bez obavezne izjave o odricanju odgovornosti, odnosno podataka o platiocu, a pojedine objave su uklonjene zbog kršenja Metinih standarda za oglašavanje.

Glavni i odgovorni urednik portala Raskrinkavanje, Darvin Murić, ističe da, kada se pogledaju narativi koje plasiraju takve stranice, jasno je da se to radi sa ciljem političkog uticaja na građane Crne Gore.

„Ako imamo na umu da se Crna Gora nalazi u delikatnom momentu kada su u pitanju evropske integracije ali i da nam se bliže parlamentarni i lokalni izbori koji će umnogome odlučivati o daljoj unutrašnjoj ali i spoljnjoj politici Crne Gore i njenim strateškim i geopolitičkim ciljevima – sve biva jasnije. Politika koja dominira tim stranicama ima neskrivene ambicije da dominira regionom, a ne samo unutar svojih granica”, kazao je Murić BIRN-u.

Iz Ministarstva kulture i medija nisu odgovorili na pitanja BIRN-a o oglašavanju bez informacija o platiocu, kao i da li prate pojavu promocije nacionalističkih narativa i njihovog uticaja na javno mnjenje, te da li planiraju rješenje u oblasti DSA za Crnu Goru.

Kako funkcioniše Facebook Ads Library

Facebook Ads Library platforma služi kao mjera transparentnosti, a najviše podataka prikuplja o stranicama ili autorima koji reklamiraju kategoriju „važna pitanja, izbori ili politika“. Za političke reklame platforma pokazuje tačan iznos budžeta, doseg i demografiju publike, dok su za ostale reklame ti podaci uopšteniji.

Svrha te Metine politike je veća transparentnost i prevencija tajnog finansiranja ili lažnih kampanja.

Politički i društveno važni oglasi čuvaju se 7 godina na platformi i imaju najviši nivo transparentnosti. Za takve oglase može se vidjeti ko ih je platio, koliko je novca potrošeno i kome su prikazani.

Ukoliko je prikazan u Evropskoj uniji (EU) klasični oglas ostaje u Metinoj arhivi u periodu od godinu dana zbog pravila o digitalnim uslugama (DSA). Za klasične reklame za proizvode i usluge van EU, Facebook Ads Library ne čuva podatke nakon što se kampanja ugasi, što znači da se mogu pretraživati samo aktivni oglasi.

Oglašivači su obavezni da naglase ukoliko se reklama odnosi na važna pitanja, izbore ili politiku. Ako to ne učine, a Metin sistem prepozna reklamu kao političku, platforma automatizovano traži od oglašivača da dostavi identifikaciju i izjavu o odricanju odgovornosti, odnosno informaciju o tome ko je platio oglas.

Međutim, zbog slabosti u sistemu, stranica može da objavi oglas, sakupi preglede u roku od 24 do 48 sati, prije nego što ga Meta prepozna, a potom ga ugasi ili obriše. Na taj način oglas ne ostaje u bazi podataka i ne može se naknadno analizirati.

Murić kaže da se platioci takvih reklama uglavnom skrivaju kako se njihova imena ne bi povezala sa političkim strukturama u regionu ili van njega.

“Ako imate ime imate trag, znate gdje i šta da istražujete. Nažalost, velike tehnološke platforme su najčešće netransparentne i dozvoljavaju netransparentnost”, kaže Murić za BIRN.

Proruski narativi iz regionalnih ekosistema

Analiza Facebook Ads Library pokazala je da se u periodu od 2020. do 2026. godine na teritoriji Crne Gore reklamirala stranica „Babuška gavarit“, za koju se u opisu na Instagram nalogu navodi da je riječ o „magazinu posvećenom zajedničkoj kulturi, istoriji i religiji Srba i Rusa“. Nalog na Instagramu ima 24,3 hiljade pratilaca, a na Facebooku 847.

Prema geolokacijskim podacima o isporuci reklama, glavna publika stranice je centralna Srbija, kao i Republika Srpska, Vojvodina i Crna Gora.

U jednoj od reklama koje su sponzorisane u Crnoj Gori prikazan je video pod naslovom „Srbi su herojski narod“, u kojem se citira govor Dmitrija Peskova, portparola ruskog predsjednika Vladimira Putina. Peskov ističe da su „Srbi braća Rusije i da im treba aplaudirati i poštovati ih, naročito Srbima iz Republike Srpske“. Peskov je to kazao na Svjetskom festivalu mladih u Sočiju u martu 2024. a u opisu posta piše: „Vi ste naša braća i sestre, i zato ćemo uvek biti uz vas“.

Reklama je prikazivana 3 dana tokom jula 2024. godine, a vidjelo ju je između 10 i 15 hiljada ljudi. Na nju je potrošeno manje od 100 eura, a sve objave ove stranice emitovane su bez izjave o odricanju odgovornosti.

Stranica „Babuška gavarit“ oglašavala se i 2020. godine, dominantno u Srbiji i Crnoj Gori, a Meta joj je uklonila 2 reklame jer su kršile pravila o reklamama o društvenim pitanjima, izborima i politici.

Uklonjena je objava o patrijarhu Srpske pravoslavne crkve Pavlu i njegovom odnosu prema Rusiji, kao i objava povodom ruskog Dana nacionalnog jedinstva koji se slavi 4. novembra. Reklama je bila sponzorisana 2 dana, a vidjelo ju je između 3 i 4 hiljade ljudi, dok je na nju potrošeno manje od 100 eura.

Analiza BIRN-a je pokazala da su reklame uspjele da generišu oko 4 do 5 hiljada pregleda, iako su uklonjene nakon samo jednog dana prikazivanja.

Bez izjave o odricanju odgovornosti emitovane su kritike lidera Radničke partije u Velikoj Britaniji, Džordža Galoveja, na račun američkog biznismena i osnivača mreže fondacija Open Society Foundations, Džordža Soroša i predsjednice Evropske komisije Ursule fon der Lajen, kao i i izjava kotraverznog ruskog političara Vladimira Žirinovskog da će se „nakon sukoba u Iranu crtati nove granice na Balkanu“.

Administratori stranice Babuška gavarit su kazali BIRN-u da ne ciljaju direktno publiku u Crnoj Gori te da je to dio šire regionalne publike.

„Cilj stranice je zajednička kultura, a ne politika. Svaki govor mržnje ili ukoliko u komentarima ljudi krenu da se svađaju brišemo“, kazali su za BIRN.

Oni nisu odgovorili na pitanje BIRN-a kako komentarišu činjenicu da im je Meta uklanjala reklame.

„Babuška gavarit“ ima i Telegram nalog, koji trenutno nije aktivan. Nalog je kreiran u februaru 2022. godine nakon ruske vojne invazije na Ukrajinu, kada je bio i najaktivniji.

Reklamiranje majica i kontraverznih organizacija

Analiza BIRN-a je pokazala da se u Crnoj Gori od 2020. godine oglašava i stranica „Princip“, koja se predstavlja kao modni brend, ali se u opisu stranice kao glavni zadatak navodi „obnova prethodno uništene nacionalne svijesti na starim temeljima tradicionalnih vrijednosti“.

Ciljna publika stranice „Princip“ dominantno je u Srbiji, Crnoj Gori i Republici Srpskoj, a pojedine reklame generišu do 10 hiljada pregleda. „Princip“ ima i aktivan Telegram kanal sa nešto više od 19 hiljada pratilaca. Stranica oglašava svoje proizvode, ali i dijeli i sponzoriše objave koje kategoriše kao „priče“.

Trenutno je na teritoriji Crne Gore aktivno osam reklama te stranice, a emituju se bez izjave o odricanju odgovornosti.

U „pričama“ stranice „Princip“, između ostalog, dominiraju istorijske vojne ličnosti i slavljenje kontroverznih organizacija poput Crne ruke i četničkog pokreta, ali i pojedinaca poput četničkih vojvoda Draže Mihailovića i Momčila Đujića, i bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske Ratka Mladića, koji je pred Haškim tribunalom osuđen na doživotni zatvor zbog genocida, zločina protiv čovječnosti, kršenja zakona ili običaja ratovanja tokom rata u Bosni i Hercegovini.

Nakon što je popis stanovništva u Crnoj Gori odgođen u oktobru 2023. godine, na stranici „Princip“ je objavljen dio pisma iz 1763. godine u kojem vladika Sava i Vasilije Petrović, vladari iz crnogorske dinastije Petrović-Njegoš, „bratski mole Dubrovčane da pomognu Crnogorcima baš kako to rade Srbi Srbima“. Priča je objavljena uz komentar: „Džabe odlažete popis – Srbi će se konačno prebrojati“.

Početkom ruske vojne invazije na Ukrajinu u februaru 2022. godine, stranica „Princip“ je oglašavala politički komentar u kojem invaziju naziva „vojnom operacijom“ i povezuje sa statusom Kosova. Meta je uklonila reklamu, koja je, između ostalog, pozivala građane da povuku novac iz banaka i materijalizuju ga.

Administratori stranice „Princip“ obavijestili su BIRN da su na svom Telegram kanalu sproveli anketu o tome da li da odgovore na upit BIRN-a o sponzorisanim sadržajima. Opcije u anketi su bile „Da i oni su ljudi iako kleveću za novac“ i „Ne, neka se pomuče za platu kao i svi drugi“, a za pitanje „Da li zaslužuju da im se odgovori i tako opravdaju donacije od kojih žive“.

Većina članova kanala „Princip“ glasala je za ne, nakon čega su administratori BIRN-u odgovorili da su „ljudi odabrali da nismo zaslužili da dobijemo odgovor“.

„Princip Brend nedvosmisleno afirmiše vladavinu prava, institucionalni pluralizam i temeljne demokratske vrednosti kao nepokolebljive stubove našeg društva. S toga izražavamo žaljenje što je rezultat artikulisanog, većinskog izbora takav da nećete dobiti odgovor na postavljena pitanja“, naveli su iz „Principa“.

I stranica „Serbian Offender“, koja se reklamira u Crnoj Gori, prodaje brendirane komade odjeće, ali u objavama eksplicitnije veliča Ratka Mladića, poziva na neprihvatanje statusa Kosova i podržava Rusiju. Analiza BIRN-a je pokazala da stranica ima manju vidljivost, a da je Meta blokirala jedino trenutno vidljivu reklamu za prodaju majice „Gard“ kao simbola podrške Rusiji, prije nego što je prikupila hiljadu pregleda.

Administratori stranice „Serbian Offender“ nijesu odgovorili na pitanja BIRN-a o cilju i motivima oglašavanja u Crnoj Gori.

Medijska kampanja pred izbore

Analiza Facebook Ads Library je pokazala i da je portal Glas javnosti na društvenim mrežama plaćao vidljivost u Crnoj Gori, kao i da se dominantno oglašavao kroz sadržaj vezan za politiku u Crnoj Gori.

Glas javnosti je najviše reklama, 91, emitovao od uoči parlamentarnih izbora u avgustu 2020. godine, a promovisane su uglavnom negativne objave o tadašnjem predsjedniku Crne Gore Milu Đukanoviću i tada vladajućoj Demokratskoj partiji socijalista (DPS). U objavama se navodi da u DPS-u vlada panika, da se kupuju lične karte, ubrzano asfaltiraju sokaci i da policija otkazuje poslušnost. Više puta je sponzorisana i objava pod naslovom: „Bahati naslednici državnih funkcionera Crne Gore: Pogledajte kako žive deca visokopozicioniranih roditelja“.

Analiza je pokazala i da je Glas javnosti do marta 2021. godine sponzorisao ukupno 95 objava, za koje je platio 3.987 eura. Najveći broj pregleda na jednoj objavi iznosio je između 125 i 150 hiljada. Sve reklame Glasa javnosti Meta je uklonila zbog kršenja standarda za oglašavanje, a neke su se prikazivale i bez izjave o odricanju odgovornosti.

U izjavi o odricanju odgovornosti tog portala se ne navodi pojedinac, već kompanija Glas javnosti, sa adresom 13. jula br. 7 u Podgorici i telefonskim brojem koji nije dostupan u javno pretraživim bazama podataka.

Iz redakcije Glasa javnosti nijesu odgovorili na pitanja BIRN-a o cilju oglašavanja u kontekstu predizborne kampanje, strategijama targetiranja publike i o činjenici da je Meta uklonila oglase zbog kršenja standarda za oglašavanje.

Crna Gora bez kontrole online propagande

Kao kandidatkinja za članstvo u Evropskoj uniji, Crna Gora obavezna je da postepeno usklađuje zakonodavstvo sa evropskom pravnom tekovinom, uključujući pravila koja uređuju rad velikih digitalnih platformi.

Akt o digitalnim uslugama (DSA) uređuje internetsko oglašavanje u EU i direktno se primjenjuje na Facebook i Instagram jer je Meta označena kao „vrlo velika internetska platforma“, odnosno VLOP.

Članom 39 Akta o digitalnim uslugama, koji se odnosi na dodatnu transparentnost internetskog oglašavanja, propisano je da su pružaoci VLOP dužni da sastave i učine javno dostupnom bazu podataka za cijeli period tokom kojeg prikazuju oglas i do jedne godine nakon što je oglas posljednji put prikazan.

Baza mora sadržati sadržaj reklame, ime lica u čije se ime reklama prikazuje, ime platioca, period tokom kojeg je reklama prikazivana, informacije o ciljanoj publici i glavnim parametrima korišćenim za targetiranje, oznaku da je riječ o oglasu i ukupan broj korisnika koji su vidjeli reklamu.

U Crnoj Gori ne postoji zakon koji reguliše pitanja koja se odnose na DSA, zbog čega se na velike digitalne platforme primjenjuju opšta pravila iz medijskog, potrošačkog i konkurentskog zakonodavstva, uz prateća pravila samih platformi.

Murić smatra da Crna Gora mora što prije početi sa primjenom DSA, jer taj akt stavlja odgovornost na online platforme da procjenjuju sistemske rizike, uključujući širenje dezinformacija, manipulaciju izborima, govor mržnje i zloupotrebu algoritama.

„DSA teži da natjera velike platforme da obezbijede transparentnost rada algoritama i efikasne mehanizme za prijavu štetnog sadržaja. Nikako ne smijemo dozvoliti da ostanemo “rupa” u DSA-u, što znači da bi se morao kontrolisati i sadržaj koji dolazi u Crnu Goru ali i onaj koji odlazi odavde u druge zemlje. Da je DSA funkcionalan kod nas, obratila bi se pažnja na to što stranice iz regiona sponzorišu sadržaj koji se tiče politike da on bude što vidljiviji građanima Crne Gore“, kaže Murić.

Iz Ministarstva kulture i medija nijesu odgovorili na pitanje BIRN-a da li planiraju rješenje u oblasti DSA za Crnu Goru.