Iako su prisutne u Crnoj Gori, turske kriminalne grupe ne djeluju samostalno već kao dio domaće kriminalne mreže.

U Vladinim i izvještajima međunarodnih organizacija upozorava se na značajno prisustvo kriminalnih grupa iz Turske, koje su uključene u trgovinu drogom, krijumčarenje ljudi i pranje novca. Sudska praksa pokazala je da su turski državljani uključeni i u operacije utaje poreza i pranja novca preko firmi registrovanih u Crnoj Gori.

Sudski predmeti, međunarodni izvještaji i sagovornici BIRN-a ukazuju da turske kriminalne grupe u Crnoj Gori uglavnom funkcionišu kroz saradnju sa lokalnim kriminalnim strukturama, koristeći postojeće logističke, finansijske i administrativne mreže.

Profesor sa londonskog Metropoliten univerziteta, Ahmet Ozturk, tvrdi da je uticaj turskih organizovanih kriminalnih grupa na Zapadnom Balkanu prije prilagodljiv nego teritorijalno dominantan.

„Ove grupe ne teže nužno ‘kontroli’ nad regionom u klasičnom smislu; umjesto toga, one profitiraju od uloge Balkana kao logističkog, finansijskog i regulatornog prostora koji može olakšati šire transnacionalne kriminalne aktivnosti. U crnogorskom i širem zapadnobalkanskom kontekstu, takve mreže često funkcionišu kroz pragmatične i obostrano korisne veze sa lokalnim akterima”, rekao je Ozturk.

Prema podacima Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP), tokom 2024. procesuirano je 13 turskih državljana za djela ekonomskog kriminala, falsifikovanja dokumenata i novca i krijumčarenja ljudi, od čega je pet uhapšeno po međunarodnim potjernicama. U prethodnih pet godina Turska je uputila 38 zahtjeva za izručenje svojih građana koji se terete za krivična djela, od čega je samo jedan zahtjev odbijen.

Krupne zvijerke podzemlja boravile u Crnoj Gori

Među deportovanim turskim državljanima je i Binali Čamgoz, za kojim je u Turskoj raspisana potjernica zbog 13 krivičnih djela, uključujući pokušaj atentata na zamjenika gradonačelnika opštine Čigli u provinciji Izmir.

Iako je Čamgoz uhapšen u julu 2022. u Podgorici na osnovu potjernice Interpola, tadašnji ministar pravde Andrej Milović odbio je da ga izruči Turskoj navodeći da bi uhapšeni mogao biti žrtva progona zasnovanog na etničkoj i vjerskoj pripadnosti, kao i zbog lošeg zdravstvenog stanja.

Čamgoz je izručen Turskoj u avgustu 2024. nakon što je novi ministar pravde Bojan Božović preinačio odluku svog prethodnika.

Turski advokat i profesor, Vahit Bičak, smatra da visokorangirani kriminalci iz Turske partnerski djeluju sa lokalnim kriminalnim grupama, pojašnjavajući da prekogranična saradnja kriminalnih grupa funkcioniše na osnovu profita, pristupa rutama i uslužnih kapaciteta kao što su nabavka dokumenata, sigurne kuće, olakšavanje transporta i kanali za pranje novca.

„Stoga je najrealističniji način da se opiše uticaj turskog organizovanog kriminala model ‘konektora’ ili ‘usluga i partnerstva’: turske grupe i pojedinci mogu se integrisati u lokalna kriminalna tržišta kroz transakcionu saradnju sa balkanskim akterima, prije nego kao centralizovana turska komandna struktura koja kontroliše kriminalno okruženje”, rekao je Bičak za BIRN.

Pomoć regionalnih mreža koristio je i kontroverzni turski biznismen Sedat Peker koji je tokom 2019. godine boravio u Crnoj Gori i imao sastanke sa tadašnjim predstavnicima Vlade Crne Gore.

Pekeru je u Turskoj suđeno zbog osnivanja kriminalne organizacije, ubistva, pokušaja ubistva i otmice, a od 2014. se nalazi u bjekstvu. U međuvremenu je boravio u Crnoj Gori, Sjevernoj Makedoniji, Kosovu, Albaniji i UAE.

Eskpert za bezbjednost, Ivan Pekić, tvrdi da se povezanost između turskih i lokalnih kriminalnih grupa u Crnoj Gori može opisati kao funkcionalna, a ne hijerarhijska.

„To znači da se saradnja ostvaruje u konkretnim kriminalnim aktivnostima kada postoji zajednički interes – međunarodni šverc narkotika – ali ne postoje jasni pokazatelji da strane kriminalne grupe imaju dominantnu kontrolu nad domaćim kriminalnim strukturama”, tvrdi Pekić.

Kriminalne mreže bez granica

U Vladinoj procjeni opasnosti od teškog i organizovanog kriminala (SOCTA) za 2024. godinu navodi se da je u Crnoj Gori registrovano značajno prisustvo inostranih kriminalnih grupa iz Turske, Rusije, Gruzije i drugih istočnoevropskih zemalja koje se povezuju sa visokorangiranim organizovanim kriminalnim grupama iz Crne Gore.

U izvještaju se upozorava na ulogu turskih kriminalnih grupa u krijumčarenju ljudi i navodi da se državljani Turske dovode u vezu sa pranjem novca preko firmi registrovanih u Crnoj Gori.

Globalna inicijativa za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala (GI-TOC) prošlog decembra je upozorila da turske kriminalne grupe učestvuju u krijumčarenju droge i migranata kroz Crnu Goru, kao i da zloupotrebljavaju tranzitne vize i dozvole za privremeni boravak.

Evropska agencija za droge navodi da članovi turskih kriminalnih mreža koriste zemlje Zapadnog Balkana kao utočište od pravosudnih organa, upozoravajući da region predstavlja važnu tranzitnu tačku za međunarodne rute krijumčarenja ljudi i narkotika.

Kancelarija Ujedinjenih nacija za droge i kriminal u izvještaju iz 2020. navela je da turske kriminalne grupe djeluju sa domaćim organizacijama na Zapadnom Balkanu kao dio krijumčarskih mreža.

„Te veze obično nisu ideološke niti hijerarhijske, već transakcione. Lokalni kriminalni klanovi obezbeđuju pristup, zaštitu, poznavanje terena, kanale za dokumentaciju, transportne rute i veze unutar ‘sivih zona’ u odnosima države i biznisa, dok turske mreže mogu donijeti kapital, eksterne veze i pristup širim regionalnim i međunarodnim tokovima”, tvrdi Ozturk.

Sudski predmeti u Crnoj Gori pokazuju da kriminalne mreže nisu uključene samo u krijumčarenje ljudi i narkotika, već i u pranje novca kroz nekretnine i privredna društva.

Viši sud u Podgorici je prošlog novembra osudio turskog državljanina Erkana Ozmena na tri godine zatvora za produženo krivično djelo pranja novca. Sud je utvrdio da je Ozmen od 2023. godine gotovinom kupio 2 stana, 2 garaže i četiri skupocjena automobila, kao i da novac potiče iz kriminalne djelatnosti.

Mreža za afirmaciju nevladinog sektora (MANS) objavila je u julu 2024. da je jedan od stanova i dva garažna mjesta Ozmen za 375.000 eura kupio od sina penzionisanog službenika Agencije za nacionalnu bezbjednost i Uprave policije Duška Golubovića.

Međutim, Pekić smatra da hapšenja i presude turskim državljanima ne dokazuju postojanje snažne i stabilne kriminalne organizacije u Crnoj Gori.

„Mnogo je realnije govoriti o postojanju operativnih kriminalnih ćelija koje djeluju u okviru šire međunarodne mreže. Takve aktivnosti najčešće ne zahtijevaju dugoročnu teritorijalnu kontrolu, već logističku prisutnost i mogućnost korišćenja pravnih i ekonomskih mehanizama države”, kazao je Pekić BIRN-u.

Privlačni kriminalnim mrežama

U Vladinom SOCTA izvještaju za 2024. godinu navodi se da se državljani Turske dovode u vezu sa pranjem novca preko firmi registrovanih u Crnoj Gori, dok GI-TOC upozorava na zloupotrebu tranzitnih viza i dozvola za privremeni boravak.

Prema podacima MUP-a, u Crnoj Gori je prošle godine boravilo 13.396 državljana Turske, od čega 87 sa dozvolom za stalni boravak. Tokom 2024. godine bilo ih je 10.859, a 2018. godine 3.629.

Skupština Crne Gore je prošlog decembra usvojila izmjene Zakona o strancima kojima dozvole za privremeni boravak mogu dobiti stranci koji dostave dokaz o plaćenom porezu od najmanje 5.000 eura godišnje ili u Crnoj Gori posjeduju nekretninu vrijednu najmanje 150 hiljada eura.

Dozvola za privremeni boravak ranije se davala strancima koji osnuju firmu u Crnoj Gori ili dostave dokaz da rade za crnogorsku kompaniju.

Bičak upozorava da se fiktivne firme koriste kao „paravan” za pranje novca i olakšavanje poslovanja, navodeći da bi Crna Gora mogla biti ranjiva zbog mobilnosti i administrativnog pristupa.

„Kada država nudi relativno lak kratkoročni ulazak i kada se osnivanje firmi i boravišne i radne dozvole mogu dobiti uz minimalne prepreke, to stvara okruženje pogodno za eksploataciju od strane kriminalnih aktera koji su spremni da investiraju skromna sredstva za velike operativne koristi“, rekao je Bičak.

„Bezvizni režim nije ‘uzrok’ prisustva organizovanog kriminala, ali može smanjiti prepreke za izviđanje terena, koordinaciju i uspostavljanje legalnog pokrića.”

Vlada Crne Gore je prošlog oktobra privremeno ukinula bezvizni režim za turske državljane nakon talasa antiturskih protesta zbog napada 3 strana državljana na mladića iz Podgorice. Bezvizni režim za državljane Turske ponovo je uspostavljen prošlog decembra, ali je dozvoljeni boravak smanjen sa 90 na 30 dana.

Ozturk smatra da bezvizni režim i relativno pristupačne procedure za osnivanje firmi mogu stvoriti prilike za legitimne poslovne aktivnosti, ali i zloupotrebu.

„Uvijek postoji rizik da slabi mehanizmi nadzora budu iskorišćeni kroz fiktivne firme, transakcije nekretninama i druge polulegalne mehanizme. Ipak, ranjivost ne treba tumačiti kao neizbježnost. Problem nisu turski državljani niti turska poslovna aktivnost, već stepen do kojeg institucije mogu da razlikuju legitimnu mobilnost i investicije od nelegalnih finansijskih i kriminalnih mreža”, rekao je Ozturk.