Gotovo svake večeri od novembra 2024, Giorgi Čanturija pješači od sjedišta gruzijskog javnog servisa do parlamenta, s megafonom u ruci. Ispostavlja se da ta šetnja ima izuzetno visoku cijenu.

Čanturija, 36, jedan je od hiljada Gruzijaca koji gotovo svakodnevno izlaze na ulice otkako je vlada u toj zemlji na Južnom Kavkazu suspendovala pregovore o pristupanju Evropskoj uniji, pošto su poslanici Evropskog parlamenta odbacili rezultate opštih izbora u Gruziji, održanih u oktobru 2024, na kojima je pobijedila vladajuća stranka Gruzijski san.

Policija je odgovorila suzavcem, vodenim topovima i biber-sprejom; više od 400 ljudi je privedeno, ali su protesti nastavljeni, uz zahtjeve za nove izbore i oslobađanje političkih zatvorenika.

Međutim, vlasti nijesu odgovorile samo silom. Angažovale su i „velikog brata”, u vidu 30 kamera kineske proizvodnje opremljenih softverom za prepoznavanje lica, kupljenih u decembru 2024. za oko 85.000 larija, odnosno 27.000 eura. Osim što prepoznaju lica, kamere mogu da razlikuju pol i starosnu dob, analiziraju emocije na osnovu izraza lica i učitavaju fotografije visoke rezolucije.

„Posmatrali smo radnike koji su pred nama postavljali nove kamere”, rekao je Čanturija, aktivni član Pokreta za socijalnu demokratiju, prodemokratskog političkog pokreta koji je nastao iz protesta. „A onda su već narednog dana i te nove kamere počele da nas posmatraju.”

Sigurnosne kamere sada se nižu duž rute kojom prolaze demonstranti, omogućavajući vlastima da identifikuju pojedince i poštom im šalju kazne zbog blokiranja ulica. Kada su protesti počeli, vlada je kaznu povećala deset puta – sa 500 larija na 5.000, odnosno oko 1.500 eura. Prosječna plata u Gruziji iznosi oko 2.000 larija.

Čanturija je od februara 2025. dobio 74 kazne, u ukupnom iznosu od 370.000 larija, odnosno oko 115.000 eura. Kaže da ne namjerava da ih plati.

„Desi se da naprave pauzu, a onda iznenada stigne 14 novih kazni odjednom, za posljednje dvije sedmice”, kazao je Čanturija za BIRN. „Uložimo žalbu na tih 14 kazni, samo da bismo što duže odgodili plaćanje.”

„Fotografišu nas, snimaju i posmatraju”

Upotreba tehnologija za nadzor u cilju gušenja javnog nezadovoljstva nije ograničena samo na Gruziju, koja je pod vlašću stranke Gruzijski san skrenula ka autoritarizmu, poput onog u Kremlju, i udaljila se od puta pristupanja Evropskoj uniji.

Studentski protesti, koji trenutno potresaju Srbiju, takođe su počeli krajem 2024, nakon urušavanja nadstrešnice na tek renoviranoj željezničkoj stanici, kada je poginulo 16 ljudi.

U junu prošle godine Lazar Stojanović i Ivana Milenković, studenti poljoprivrede u Beogradu, privedeni su dan nakon masovnog protesta, poslije kojeg je došlo do sukoba policije i demonstranata. I Stojanović i Milenković negirali su da su učestvovali u nasilju, ali su sjutradan, u blizini svog fakulteta, primijetili muškarca i ženu kako sjede na klupi i „fotografišu nas, snimaju i posmatraju”.

Nedugo zatim, dok su se vozili, njihov automobil su zaustavila vozila bez obilježja i policajci u civilu, uzvikujući: „Ruke gore!”

„U tom trenutku, jedna od njih, žena, prišla je i izgovorila moje puno ime, i ja sam, naravno, odgovorila“, prisjetila se Milenković. „Izvukli su me iz auta, a kada sam ponudila ličnu kartu, rekli su mi da nije potrebno, samo da pođem s njima.“

Odvedeni u odvojenim automobilima, i Milenković i Stojanović kažu da su snimani prije nego što su stigli u policijsku stanicu. „U suštini su snimali ‘hapšenje’, osim što je sve bilo režirano”, rekao je Stojanović.

Policajci su im rekli da su snimci namijenjeni za internu evidenciju, a ipak su već nakon nekoliko sati objavljeni u provladinim medijima. „Lagali su nas”, rekla je Milenković.

Milenković i Stojanović bili su među osmoro studenata privedenih 29. juna 2025. Nakon što je kasnije uhapšen i deveti student, tužioci su ih optužili za „planiranje podrivanja ustavnog poretka”, na osnovu prisluškivanog sastanka grupe studenata, kojem Stojanović i Milenković, prema njihovim riječima, nijesu ni prisustvovali.

Njih dvoje proveli su više od 30 sati u pritvoru. Stojanović kaže da je bio primoran da policajcima saopšti šifru za telefon, dok Milenković tvrdi da joj nikada nijesu pročitana prava. Početak suđenja zakazan je za 2. mart; oboje se i dalje pokušavaju da se izbore sa posljedicama onoga što su preživjeli.

„Osjećate se kao da ste u ludnici”, kazala je. „Za sve to vrijeme imala sam tri napada panike, koje sam nekako uspjela da kontrolišem, i prvi put u životu sam doživjela paralizu sna”, stanje u kojem čovjek ne može da se pomjeri niti da govori dok tone u san ili se budi.

„I dalje osjećam posljedice. Ne pokazujem to previše, ali ne mogu da budem sama u sobi. Živim sama u Beogradu i ne mogu da podnesem tišinu – uvijek mora da svira neka muzika u pozadini.”

Stojanović je rekao: „I dalje imam psihičke probleme i uzimam terapiju. Najviše boli nepravda. Znam da nijesam uradio ništa pogrešno.”

Kamere snimaju u pravnom vakumu

Vlada Srbije, koju predvodi Srpska napredna stranka koja je na vlasti od 2012, uvela je kamere sa prepoznavanjem lica – više od 8.000 njih do kraja 2024, uprkos činjenici da zakon kojim bi se legalizovala upotreba biometrijskog nadzora još nije usvojen.

Prema nalazima BIRN-a, većinu tih kamera proizvode kineski proizvođači, poput Dahue i Hikvižna. Kamere koje je kupila gruzijska vlada takođe su proizvedene u Dahui.

Istraga koju su proveli BIRN i lokalni mediji „Glas Šumadije”, „Ozon pres”, „021” i „Južne vesti” pokazala je da je između 2022. i 2024. raspisano više od 30 javnih tendera za kamere opremljene softverom za prepoznavanje lica.

Budući da je prikupljanje i obrada biometrijskih podataka u Srbiji zakonom zabranjena, osim u izuzetnim okolnostima, Ministarstvo unutrašnjih poslova nikada nije potvrdilo da takvu tehnologiju koristi protiv sadašnjih demonstranata. Ministarstvo nije odgovorilo na zahtjev za komentar povodom ovog teksta.

Policija, međutim, snima sve veće javne događaje i proteste. Zabilježeni su brojni slučajevi da su studenti i demonstranti hapšeni nakon okupljanja, bez jasnog objašnjenja zbog čega i na koji način ih je policija identifikovala.

U Gruziji su demonstranti počeli da nose maske dok protestuju.

Za razliku od Srpske napredne stranke, partija Gruzijski san uspjela je da u decembru 2024. izmijeni zakon kako bi omogućila upotrebu tehnologije za prepoznavanje lica prema svakome ko počini krivično djelo, uključujući i blokiranje ulica.

Salome Šubladze, direktorka Programa socijalne politike u nevladinoj organizaciji za ljudska prava Centar za socijalnu pravdu (EMC), kazala je da je ta odredba u suprotnosti sa međunarodnim pravom o ljudskim pravima, koje zahtijeva da svako miješanje u privatni život bude proporcionalno, zakonito i da služi legitimnoj svrsi.

„Ovakav masovni, neograničeni nadzor, praćenje i kontrola ljudi nesrazmjerni su javnom redu koji navodno štite”, rekla je Šubladze, pravnica po struci.

EMC planira da to pitanje iznese pred Evropski sud za ljudska prava, „kako bi pokazao da postupci države, prekomjerne kazne i masovni nadzor predstavljaju kršenje Evropske konvencije, konkretno dijela koji se odnosi na slobodu okupljanja”, kazala je ona za BIRN.

Čanturija je rekao: „Ovo je bilo, i još uvijek jeste, jedna od glavnih strategija i sredstava represije režima. Uz fizičko nasilje i psihološki teror kroz propagandu i kampanje blaćenja, koristili su i ekonomski i finansijski pritisak da ućutkaju ljude. Režim je terorisao stanovništvo kroz čitav spektar mehanizama kontrole.”

Mogu da prate svako lice u javnom prostoru

Sistemi nadzora visoke rezolucije imaju kapacitete za „daljinsku biometrijsku identifikaciju”, odnosno RBI, i „znatno olakšavaju vlastima da identifikuju demonstrante, prate aktiviste i tako vrše pritisak na svakoga ko se protivi”, rekao je Aljoša Ajdanović Andelić, savjetnik za politike u organizaciji European Digital Rights (EDRi), mreži nevladinih organizacija, eksperata, aktivista i akademika koji promovišu digitalna prava u Evropi.

Mada je priznao da postoji „legitiman strah” u vezi sa bezbjednošću podataka koje prikupljaju kamere nabavljene od kompanija povezanih sa autoritarnim režimima poput Kine, Ajdanović Andelić kaže da suštinski rizik ostaje „u tome kako gruzijske i srpske vlasti koriste ovu infrastrukturu” – kako se podaci prikupljaju, koliko dugo se čuvaju, da li se stvaraju biometrijski profili i ko na kraju ima pristup tim podacima.

„Jednom kada vlada postavi infrastrukturu sposobnu da prati svako lice u javnom prostoru, zloupotrebe ljudskih prava gotovo je nemoguće spriječiti, a odnos moći se odlučno prebacuje sa javnosti na vlasti”, rekao je on.

Kao i Gruzija, i Srbija pod vlašću Srpske napredne stranke i predsjednika Aleksandra Vučića udaljila se od puta ka članstvu u Evropskoj uniji; reforme su usporile gotovo do potpunog zastoja, dok je Vučić oštro reagovao na kritike zbog načina na koji se nosi s protestima i opšteg trenda demokratskog nazadovanja.

Srbija, takođe, i dalje odbija pritiske EU da se pridruži sankcijama protiv Rusije, svog saveznika s pravom veta u Savjetu bezbjednosti Ujedinjenih nacija, dok istovremeno produbljuje odnose s Kinom kada je riječ o tehnologijama nadzora i velikim infrastrukturnim projektima.

U pisanom odgovoru, Evropska komisija, izvršno tijelo EU, saopštila je za BIRN da pravila EU o zaštiti podataka zabranjuju obradu biometrijskih podataka isključivo u svrhu „lične identifikacije”, osim pod posebnim uslovima.

Upotreba takvih podataka mora biti „valjano opravdana, proporcionalna i podložna odgovarajućim zaštitnim mjerama“, navodi se.

Komisija je saopštila da je „duboko uznemirena nasiljem nad mirnim demonstrantima, novinarima i političarima” u Gruziji i da „vrlo pažljivo prati situaciju” u Srbiji.

Kada je riječ o Gruziji, Komisija je pozvala na oslobađanje „nepravedno pritvorenih političara, novinara i aktivista” i na povlačenje „represivnog” zakonodavstva; a za Srbiju je navela da su „poštovanje osnovnih prava i vrijednosti, uključujući slobodu mirnog okupljanja, slobodu medija i akademsku slobodu, ključni elementi evropskog puta Srbije”.

Do objavljivanja ovog članka Vlada Gruzije nije odgovorila na zahtjev za komentar.

Poziv na zabranu

Slovenačka poslanica u Evropskom parlamentu Irena Joveva kazala je da se u Gruziji i Srbiji „što se autokratski režimi više osjećaju ugroženim od sopstvenog naroda, to represivnije obračunavaju sa mirnim protestima”.

„Često se pod izgovorom bezbjednosti vlade odu predaleko u popuštanju ograničenja kada je riječ o takvom nadzoru”, kazala je Joveva za BIRN.

Evropski akt o slobodi medija strogo ograničava upotrebu nadzora protiv novinara, ali Joveva, koja je bila izvjestilac u sjenci za taj akt u ime centrističke i liberalne političke grupe Obnovimo Evropu u Evropskom parlamentu, kazala je da bi on „trebalo da se proširi na čitavu populaciju“ i da se primjenjuje i na zemlje kandidate za članstvo.

„Za zemlje kandidate, poput Srbije i Gruzije, mislim da bi trebalo da važe isti zakoni i da svaka zloupotreba bude kažnjena u skladu sa mehanizmom koji imamo”, rekla je Joveva.

„Mislim da EU treba da se pozabavi ne samo raspoređivanjem sistema nadzora kineskog porijekla, već i onih iz drugih zemalja, poput Izraela, za koji je poznato da prodaje ovakve vrste softvera i autokratskim vladama unutar EU”.

Ajdanović Andelić je rekao da, kada vlade kupuju nadzorne sisteme sa kapacitetima za RBI „od dobavljača koji imaju istoriju omogućavanja represije na drugim mjestima, sa vezama sa autoritarnim vladama koje bi mogle imati pristup prikupljenim podacima, a zatim ih kod kuće koriste bez transparentnosti, rezultat je savršen recept za kršenje ljudskih prava”.

Takvu tehnologiju „treba potpuno zabraniti“, rekao je on za BIRN. „Upravo slučajevi Srbije i Gruzije pokazuju zašto.”