U selu Donje Seoce, ispod crnogorske zastave koja vijori na vjetru, boja na crvenoj zvijezdi kamenog spomenika kraj seoske crkve djeluje relativno svježe.

Podignut 1961. godine, kada je Crna Gora bila dio SFRJ, spomenik svjedoči o doprinosu Donjeg Seoca antifašističkoj borbi protiv okupatora tokom Drugog svjetskog rata.

Međutim, spomenik je bio oronuo dok mještanin Branislav Baćko Lekić, nije 2021. pokrenuo inicijativu za njegovu obnovu.

„Bio je ruiniran i zapušten”, kazao je Lekić, koji živi u Podgorici. „Voda je prodrla u konstrukciju, nije izgledao dobro.”

„Obnovili smo spomenik kako bi mlađe generacije znale za svoju slavnu istoriju”, tvrdi Lekić za BIRN, objašnjavajući da je spomenik podignut ne samo u čast partizanskih boraca iz tog kraja, već i mještana koji su učestvovali u Prvom svjetskom ratu, Balkanskim ratovima 1912. godine i „crnogorskim borbama protiv Osmanlija“.

Radove su izveli stručnjaci iz Centra za konzervaciju i arheologiju Crne Gore, uz odobrenje Ministarstva kulture i medija, kao što su učinili i 2017. godine na partizanskom spomeniku u susjednom selu Gornje Seoce. Troškove su snosile lokalne vlasti i mještani.

Sela Gornje i Donje Seoce nalaze se na obodu Crmnice, oko 10 kilometara od Virpazara, gdje je 13. jula 1941. počeo ustanak u Crnoj Gori protiv italijanskih okupacionih snaga. Lekićevi preci bili su među istaknutim učesnicima.

Činjenica da spomenik i dalje postoji, iako je bio zapušten, svjedoči o tome da Crna Gora, za razliku od nekih drugih bivših jugoslovenskih republika, nije krenula putem potpunog istorijskog revizionizma nakon raspada zajedničke države devedesetih godina prošlog vijeka.

„Osnovna razlika između Crne Gore i ostalih država regiona je što, i pored određenih tendencija, crnogorski nacionalni narativ poslije pada komunizma nije definisao period SFRJ kao anticrnogorski”, kazao je istoričar Miloš Vukanović BIRN-u.

„Zbog osjetnog ekonomskog razvoja koji je Crna Gora doživjela u socijalističkom periodu i nasljeđa slavne pobjede kojoj su Crnogorci nesrazmjerno mnogo doprinijeli, ekstremni revizionistički narativi nikad se nisu proširili”.

To, međutim, ne znači da spomenici iz Drugog svjetskog rata i crnogorsko antifašističko nasljeđe nijesu zapostavljeni, niti da pojedini političari i vjerski akteri nijesu pokušavali da prekroje istoriju.

„Izuzetno gusta” antifašistička baština

Prema podacima Uprave za zaštitu kulturnih dobara Crne Gore, u zemlji postoji 581 spomenik posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi (NOB), koji su zakonski zaštićeni ili imaju status kulturnog dobra. Gotovo polovina spomenika nalazi se u Podgorici, Nikšiću, Cetinju i Zeti.

Većina je podignuta između pedesetih i ranih osamdesetih godina prošlog vijeka, kada je Crna Gora bila dio socijalističke Jugoslavije.

„Zvanična statistika ukazuje na izuzetno gustu i teritorijalno ravnomjerno rasprostranjenu mrežu memorijalne baštine NOB-om u Crnoj Gori”, saopšteno je iz Ministarstva kulture i medija za BIRN. „Najviše spomenika je u sredinama koje su bile ključna uporišta ustanka, organizovanog otpora i ratnih stradanja tokom Drugog svjetskog rata.”

Čak i tokom devedesetih, kada je Crna Gora ostala dio krnje Jugoslavije, u savezu sa režimom Slobodana Miloševića, partizanski spomenici su opstali, a antifašizam je i dalje formalno ostao dio državnog identiteta Crne Gore.

Ipak, poštovanje prema antifašističkom nasljeđu je oslabilo, pa iako spomenici nijesu sistematski uništavani, bili su ozbiljno zapušteni.

Od 1997. do 2000. godine, vlast u Crnoj Gori se distancirala od Miloševićevog režima, a u maju 2006. je tijesnom većinom glasova odlučila da okonča gotovo vijek dugu državnu zajednicu sa Srbijom. Vladajuća Demokratska partija socijalista (DPS) je tada nastojala da oživi antifašističko nasljeđe, a neki od važnijih spomenika su obnovljeni.

Futurističke forme i viralne ikone

Prema Zakonu o spomen-obilježjima, Centar za konzervaciju i arheologiju nadležan je za praćenje stanja takvih spomenika i izvođenje radova na njihovoj obnovi, dok su za redovno održavanje odgovorne lokalne vlasti.

U odgovoru BIRN-u, Ministarstvo kulture i medija nije preciziralo koliko se novca iz budžeta izdvaja za obnovu spomenika NOB-a. Naveli su da je većina u „zadovoljavajućem stanju”.

Među obnovljenima je i Spomenik palim borcima u Barutani kod Podgorice, koji je projektovala renomirana arhitektica iz jugoslovenskog perioda Svetlana Kana Radević, a otkriven je 1980. godine. Od njegove obnove u junu 2020, lokacija je korišćena za niz komemorativnih koncerata.

U Podgorici je Kana Radević projektovala i spomenik partizanima iz lokalne fabrike duvana.

Arhitektica Ena Kukić ističe da spomenici koje je projektovala Kana Radević zahtijevaju aktivno tumačenje, a ne samo fizičko očuvanje.

„U suprotnom, čak i ako bi se održavali, restaurirali i obnovili, nove generacije koje o NOB-u imaju samo posredno sjećanje, mogle bi ih početi posmatrati kao interesantne futurističke forme i viralne ikone brutalističke estetike, lišene svakog značenja i suštine”, kazala je Kukić za BIRN.

Jedan od značajnijih projekata obnove realizovan je 2018. godine, kada je tadašnji gradonačelnik Podgorice Ivan Vuković otkrio spomenik Josipu Brozu Titu, čime je glavni grad postao jedan od rijetkih u bivšoj Jugoslaviji koji ima statuu jugoslovenskog lidera.

Statua je originalni bronzani odliv iz 1948. godine, rad vajara Antuna Augustinčića, koji je početkom devedesetih premješten u vojnu kasarnu nakon što je glavni grad iz socijalističkog Titograda ponovo imenovan u Podgoricu.

Takođe 2018. godine, lokalne vlasti u Nikšiću otkrile su spomenik partizanskom heroju Čedomiru Ljubu Čupiću. Spomenik prikazuje njegov nasmijani lik i vezane ruke u trenutku neposredno prije nego što su ga 1942. strijeljali četnici. Bio je to prvi novi spomenik posvećen partizanima od raspada Jugoslavije.

Ipak, Kukić smatra da Crna Gora ne čini dovoljno da promoviše takve spomenike i svoje antifašističko nasljeđe.

„Odnos zvanične Crne Gore prema jugoslovenskoj memorijalnoj arhitekturi može se opisati kao zanemarujući, nedovoljno aktivan i nedovoljno angažovan”, rekla je Kukić. „Sporadični događaji koji se odvijaju na lokacijama spomenika, kao što su koncert ili performans te akcije čišćenja i održavanja, nisu sistematski niti su pravilo, već izuzetak.”

Vukanović upozorava da se nasljeđe NOB-a često koristi za kratkoročnu političku korist.

„Antifašizam za većinu političara predstavlja zbir floskula za dnevnopolitičku upotrebu bez dalekosežne strategije ali i suštinskog razumijevanja”, tvrdi Vukanović. „Dok se nasljeđe NOB-a koristi u političke svrhe veliki broj lokalnih spomenika je i dalje zapušten dok u sistemu obrazovanja učenici malo znaju o partizanskom pokretu.”

Zabilježeni su i slučajevi vandalizma.

Godine 2011. bista partizanskog komandanta Save Kovačevića pronađena je na deponiji, a deceniju kasnije jedan muškarac u Nikšiću osuđen je na 10 mjeseci zatvora zbog toga što je urinirao po spomeniku Ljubu Čupiću.

Rast revizionizma

Crna Gora od 2020. svjedoči i jačanju revizionističkih narativa koji relativizuju ulogu partizana, podstaknutih od strane pojedinih političara na vlasti i vjerskih poglavara.

U izvještaju o napretku Crne Gore ka članstvu u Evropskoj uniji za 2025. godinu, Evropska komisija upozorila je na „istorijski revizionizam u političke svrhe” i glorifikaciju ratnih zločinaca.

U avgustu prošle godine policija je u Beranama uhapsila muškarca zbog nezakonitog podizanja spomenika četničkom komandantu Pavlu Đurišiću, koji je istorijski dokumentovan kao saradnik okupacionih snaga i odgovoran za masovna ubistva civila.

Mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije je 4. maja veličao Đurišića kao „ličnost istaknutu po herojstvu i nepobjedivom karakteru”, dok je mitropolit budimljansko-nikšićki, Metodije, prošlog juna pohvalio četničkog vojvodu Đurišića a socijalističku Jugoslaviju označio kao „titoističko-ustašku koaliciju koja gazi i ubija i najveći genocid pravi nad srpskim narodom“.

Vukanović navodi da su, od kraja tridesetogodišnje neprekidne vlasti DPS-a 2020. godine, revizionističke tendencije dobile podršku dijela nacionalističkih partija u vladajućoj koaliciji, posebno bloka „Za budućnost Crne Gore”.

Cilj je, kaže, da se „društvo drži u stalnom stanju napetosti, zbunjenosti i besmislenih rasprava”.

„Još opasnije je to što se integrišu agresivni narativi koji ne mogu imati drugačiji efekat osim dodatne radikalizacije društva”, rekao je Vukanović. „Međutim, krajnji efekat tih inicijativa neće biti ostvaren, jer neće doći do mijenjanja identitetskog narativa Crne Gore.”

Kao ilustracija toga, u avgustu prošle godine lokalne vlasti u sjevernom gradu Gusinju uklonile su spomenik albanskom gerilskom vođi Jusufu Čeljaju, podignutom na privatnom zemljištu 2012. godine. Čeljaj je bio ratni komandant jedinica Vulnetara, koje su zajedno sa nacistima učestvovale u masakrima pravoslavnih civila u Crnoj Gori.

Kukić smatra da nije dovoljno samo očuvati antifašističke spomenike u Crnoj Gori.

„Neophodno je raditi na stalnom tumačenju njihove simbolike i tema kojima su posvećeni”, rekla je.

„Crna Gora u tome nije jedinstvena, jer radi se o regionalnom problemu tendencioznog guranja u zaborav zajedničkih vrijednosti i zajedničke istorije, koje ideološki ne pogoduju nacionalističkim i kapitalističkim strujama koje kroje današnjicu.”