Iako kriptovalute postaju sve važniji kanal finansiranja ekstremističkih mreža u svijetu, nadležne institucije nemaju podatake o razmjerama te pojave u Crnoj Gori i regionu, upozoravaju sagovornici BIRN-a.

Prema međunarodnim izvještajima ekstremističke mreže u svijetu sve češće koriste kiptovalute za finansiranje, uglavnom za prikupljanje sredstva kroz online kampanje, lažne humanitarne akcije, donacije, crowdfunding platforme i direktne transfere.

Saša Đorđević iz Globalne inicijative za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala (GI-TOC) ističe da na Zapadnom Balkanu nema zvaničnih podataka o razmjerama finansiranja ekstremističkih organizacija putem kriptovaluta.

„Nema javno potvrđenih, krupnih predmeta koji bi dokazali da se ekstremističke organizacije u regionu sistematski finansiraju preko kriptovaluta. Uopšte, veoma je malo istraga koje su povezane sa zloupotrebom digitalnih valuta“, kazao je Đorđević BIRN-u.

„Digitalna sredstva su minimalno primjećena u odnosu na dominantan gotovinski tok i to najviše u slučajevima kada postoje veze između ekstremističkih i kriminalnih grupa. Za sada se radi o pojavnoj, a ne masovnoj praksi“, dodao je.

Crna Gora nema zakon o digitalnoj imovini, a kriptovalute pominju se samo u Zakonu o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma.

U Vladinoj procjeni opasnosti od teškog i organizovanog kriminala (SOCTA) za 2024. godinu navodi se da u Crnoj Gori djeluje više ekstremističkih grupa, sa različitim nivoima radikalizacije, kao i da je vidljiv određeni strani uticaj. Upozorava se i da je dio njih fokusiran na širenje radikalnih ideologija kao i da postoji pokušaj povezivanja sa srodnim grupama u regionu, uz oslanjanje na savremene komunikacione kanale i propagandne mehanizme.

Iz Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) nisu odgovorili na pitanja BIRN-a koliko su ekstremističkih organizacija registrovali u Crnoj Gori i da li su zabilježeni slučajevi njihovog finansiranja putem kriptovaluta.

Prema podacima koje je Agencija u novembru 2023. dostavila Vijestima u Crnoj Gori su registrovane ekstremne grupe i pojedinci koji djeluju sa pozicija vjerskog i nacionalnog ekstremizma, najčešće kroz objave i komentare na društvenim mrežama i komunikacijskim aplikacijama.

U izvještaju o napretku za 2025. godinu Evropska komisija (EK) je pozvala Crnu Goru da uspostavi mrežu lokalnih kontakt tačaka za prevenciju nasilnog ekstremizma u opštinama, navodeći da je u junu 2024. ANB, u saradnji sa policijom, spriječila uspostavljanje radikalne islamističke mreže u Crnoj Gori.

„Operacija je dovela do protjerivanja državljanina Bosne i Hercegovine koji je pokušavao da uspostavi paralelnu vjersku strukturu u Plavu, van okvira zvanične Islamske zajednice u Crnoj Gori“, naveli su iz EK.

Humanitarne kampanje i kriptomjenjačnice

Najviše registrovanih slučajeva finansiranja terorizma putem kriptovaluta zabilježeno je u državama Bliskog istoka i Sjedinjenim Američkim Državama (SAD) ali i u pojedinim državama EU dok su sredstva prikupljale uglavnom međunarodne terorističke mreže.

Prema podacima Nacionalnog biroa za borbu protiv finansiranja terorizma (NBCTF) u Izraelu je tokom 2023. godine zaplijenjeno ili zamrznuo oko 170 miliona dolara namijenjenih za finansiranje terorizma, uključujući i kriptovalute. U izvještaju se navodi da su ISIS i Hamas koristili kriptovalute za donacije i transfer sredstava.

Kriptostručnjak i bivši izraelski državni tužilac Amit Levin tvrdi da je upotreba kriptovaluta za finansiranje terorističkih organizacija prilično česta pojava.

„Samo u Izraelu je u protekle 2 godine identifikovano više od 40 takvih slučajeva. Terorističke organizacije djeluju kroz više različitih mehanizama – od javnog prikupljanja sredstava i takozvanih humanitarnih kampanja do direktnih peer-to-peer transfera između pristalica i operativaca“, rekao je Levin za BIRN.

Američko ministarstvo pravde je prošlog marta zaplijenilo 201.400 dolara u kriptovalutama koje su se nalazile u digitalnim novčanicima i nalozima povezanim sa terorističkom organizacijom Hamas. Donacije su prikupljane preko grupnog četa na jednoj šifrovanoj komunikacionoj platformi a pristalice su podsticane da uplaćuju novac na 17 adresa za kriptovalute.

„Sredstva su prebacivana u operativni digitalni novčanik i oprana kroz niz mjenjačnica virtuelnih valuta i transakcija, uz korišćenje osumnjičenih finansijera i posrednika za trgovinu van berzi. Putem tog sistema prikupljeno je i oprano više od milion dolara“, navodi se u odluci ministarstva.

Levin pojašnjava da je praćenje kriptovaluta u praksi često drugačije od percepcije javnosti, naglašavajući da je u mnogim slučajevima zapravo lakše pratiti digitalnu imovinu nego gotovinu.

„Ponekad čak i lakše nego međunarodne bankarske transfere. Većina aktivnosti na blockchainu je javno vidljiva, a kada to nije slučaj, obično je riječ o vrlo specifičnim pružaocima usluga poput centralizovanih berzi. Tim akterima se može pristupiti kroz uspostavljene pravne kanale i okvire saradnje, što organima za sprovođenje zakona omogućava da dobiju relevantne informacije i značajno unaprijede rezultate istraga“, kazao je Levin.

„Tokom mog rada u javnoj službi, u Izraelu su zaplijenjene desetine miliona šekela povezanih sa finansiranjem terorizma. Ti slučajevi odražavaju i sve veću upotrebu digitalne imovine od strane terorističkih mreža ali i sposobnost organa da efikasno reaguju kada raspolažu odgovarajućim alatima i stručnim znanjem“, dodao je Levin.

Francuska policija je prošlog aprila uhapsila 29 osoba zbog kreiranja šeme za kupovinu kriptovaluta koja je korištena za finansiranje terorističkih grupa u Siriji, dok su u maju 2023. dva muškarca osuđena zbog učešća u mreži koja je između 2018. i 2020. godine koristila kriptovalute ukupne vrijednosti 280.000 eura za finansiranje terorističkih organizacija u Siriji.

Institucije kubure sa ograničenim kapacitetima

Iz Finansijsko obavještajne jedinice Uprave policije (FOJ) nisu odgovorili na pitanje BIRN-a da li su u Crnoj Gori zabilježeni slučajevi zloupotrebe kriptovaluta za finansiranje terorizma, konstatujući da je prikupljanje sredstava putem online kampanja jedan od primjera pranja novca.

„Nevladina organizacija koristi humanitarne kampanje, zloupotrebljavajući ranjive grupe i prikuplja sredstva na način što javno, preko website i društvenih mreža, objavljuje adrese kriptonovčanika. Donacije stižu od simpatizera iz različitih zemalja. NVO koristeći mikser prosleđuje kriptoimovinu na adrese novčanika militantnih grupa koje koristeći neregulisane kriptoberze konvertuju kriptoimovinu u novac na bankovnim računima, a zatim ga podižu i prosleđuju militantima“, kazali su iz FOJ-a.

U Zakonu o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma navodi se da su pružaoci usluga povezanih sa kriptoimovinom obavezni da sprovode mjere za sprečavanje i otkrivanje pranja novca i finansiranja terorizma tokom transakcija.

Đorđević upozorava da institucije u regionu imaju ograničene kapacitete za sprečavanje nezakonitog finansiranja kriptovalutama.

„Svi se bore sa nekompletnim procedurama, manjkom specijalizovanog kadra i tehničkim prazninama. Rezultati su malo otvorenih istraga, bez sudskih presuda, a zaplijene su vrlo rijetke i uglavnom uz međunarodnu pomoć. Koriste se alati za blockchain analitiku, ali licence su uglavnom donatorske i održivost je problem“, tvrdi on.

U izvještaju Radicalisation Awareness Network (RAN), mreže Evropske komisije, navodi se da u Crnoj Gori ne postoje politike i aktivnosti u oblasti prevencije nasilnog ekstremizma, dok se rizici povezani ekstremizmom ne tretiraju na adekvatan način.

Globalna inicijativa za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala (GI-TOC) u izvještaju prošlog juna navela je da vjerske i desničarske ekstremističke grupe u regionu koriste različite metode za prikupljanje i prebacivanje novca. U izvještaju stoji i  da bi bi organi za sprovođenje zakona i državne revizorske institucije trebalo da daju prioritet finansijskom nadzoru nad ekstremističkim grupama. U izvještaju se predlaže jačanje kontrole gotovinskih transakcija i uvođenje obaveznih finansijskih izvještaja za vjerske organizacije.

Amit Levin ističe da su saradnja i razmjena znanja temelj svake efikasne istrage upotrebe kriptovaluta za finansiranje terorističkih organizacija.

„Razmjena informacija između agencija i između država je od suštinskog značaja. Lično nisam radio na slučajevima terorizma koji su uključivali saradnju sa zemljama Zapadnog Balkana. Međutim, u klasičnim krivičnim istragama u vezi sa kriptovalutama radio sam na nekoliko slučajeva sa bugarskim vlastima i ta saradnja se pokazala i praktičnom i efikasnom“, rekao je Levin.