Iako Kina nema vidljiv politički uticaj na Crnu Goru, njeno prisustvo je posljednjih godina sve uočljivije u medijskom i informativnom prostoru, pokazalo je istraživanje BIRN-a.

Istraživanje je pokazalo rast objavljivanja medijskih sadržaja kojima se gradi pozitivna slika o dostignućima Kine i ispravnosti njene međunarodne politike. U Crnoj Gori je povećano prisustvo kineskih medija preko kablovskih operatera ali i objava u crnogorskim medijima.

Predavač na Fakultetu političkih nauka u Podgorici i stručnjak za međunarodne odnose Mladen Grgić ocjenjuje da kineska “meka moć” u Crnoj Gori raste, ali ne u ekonomskoj sferi.

„Ta moć je u posljednjih 10 godina eksponencijalno porasla, ali čini mi se da je više usmjerena na jačanje imidža Kine nego na neke unutrašnje političke dinamike“, kazao je Grgić za BIRN.

Uticaj Kine na Crnu Goru dospio je u žižu javnosti nakon potpisivanja ugovora o izgradnji prve dionice auto-puta Bar – Boljare, zbog kojeg je Vlada Crne Gore podigla kredit od 809 miliona dolara kod kineske Exim banke.

Crna Gora je prvu ratu kredita za autoput otplatila 2021. godine, kada su obaveze prema kineskoj banci iznosile gotovo četvrtinu ukupnog javnog duga države. Do sada je otplaćeno devet rata kredita, ali Crna Gora do 2035. godine mora vratiti još oko 600 miliona eura. Na izgradnji prve dionice koje je trajala 7 godina angažovana je China Road and Bridge Corporation (CRBC).

Iz civilnog sektora i opozicije upozoravali su da je projekat sproveden netransparentno i da kineska kompanija nije poštovala ekološke standarde prilikom izgradnje.

Vlada Crne Gore se kod Exim banke zadužila sa ukupno 93,7 miliona dolara kredita za nabavku 4 broda od kineske kompanije Poly Technologies Inc. Kompanije iz Kine su od 2006. godine u Crnoj Gori bile angažovane na još 4 projekta vezanih za infrastrukturu i energetiku.

I pored saradnje sa kineskim kompanijama, prema podacima Centralne banke Crne Gore (CBCG) Kina je od 2010. do jula 2025. godine u Crnu Goru investirala oko 23,5 miliona eura.

Saradnik na smjeru Međunarodnih odnosa i diplomatije Univerziteta Donja Gorica Filip Denda smatra da Kina primjenjuje sofisticiraniju strategiju uticaja u odnosu na druge globalne sile.

„To je nevidljivi uticaj koji je u zemljama Zapadnog Balkana izražen. Crna Gora je jedna od zemalja Zapadnog Balkana u kojoj je kineski uticaj ponajmanje izražen, jer ne postoji politički uticaj“, kazao je Denda za BIRN.

U izvještaju Centra za monitoring i istraživanje (CEMI) iz februara 2025. navodi se da Kina i predstavnici vlasti pokušavaju da spriječe potencijalno narušavanje imidža zbog brojnih optužbi o ekonomskoj saradnji i da nastave sa širenjem svog uticaja. Navodi se da Kina  koristi medije, obrazovanje, kulturne manifestacije i donacije da bi ojačala svoju poziciju u Crnoj Gori.

„Obrisi kineske kulture, saradnje i uticaja elite već su ukorijenjeni u crnogorskom društvu, sugerišući da kineska moć ima tendenciju daljeg rasta“, navodi se u izvještaju.

Medijski „Put svile“

Analiza BIRN-a pokazala je da je prisustvo Kine u crnogorskim medijima posljednjih godina u porastu.

Kineski televizijski kanali CGTN i CCTV su dio ponude kablovskih operatera u Crnoj Gori i regionu. Kineski nacionalni radio, China Radio International, ima portale na albanskom i srpskom jeziku, na kojima se objavljuju vijesti iz Crne Gore, uglavnom fokusirane na ekonomske odnose dvije zemlje.

Odlukom Komunističke partije Kine iz 2018. godine, najveći kineski mediji okupljeni su u Kinesku medijsku grupu (CMG), sa ciljem promocije stavova zvaničnog Pekinga i jačanja uticaja na javno mnjenje u zemlji i inostranstvu.

Jelena Danilović iz Digitalnog forenzičkog centra (DFC) podsjeća da Kina nema vlasništvo nad medijima u Crnoj Gori, ističući da Kineska medijska grupa i kineske institucije ostvaruju saradnju i kontakte sa upravljačkim strukturama crnogorskih medija.

„U izvještavanju crnogorskih medija Kina se predstavlja kao dobronamjerna i skromna sila koja isključivo teži ostvarivanju obostranih benefita i promociji sopstvene kulture“, kazala je Danilović za BIRN.

Analiza BIRN-a pokazala je da CMG u crnogorskim medijima najčešće plasira informacije putem Agencije Media biro. Od početka 2025. godine do 1. novembra objavljena je 61 vijest o Kini, dok je tokom 2024. godine objavljen 91 tekst. Kao autor ovih sadržaja uglavnom se navodi CMG.

Iz Medija Biroa su ranije kazali da imaju potpisan sporazum sa CMG koji podrazumijeva razmjenu vijesti i video sadržaja o kineskoj kulturi, tradiciji i društvu.

U objavama se afirmišu tehnološka dostignuća Kine, promoviše njena uloga svjetske sile, kao i stavovi Pekinga u vezi sa „carinskim ratom“ sa Sjedinjenim Američkim Državama. Česti su i tekstovi koji veličaju kineske infrastrukturne projekte na Balkanu.

Najviše sadržaja CMG sa platforme Media biro u prvih deset mjeseci 2025. godine preuzeo je portal Pobjede – ukupno 32 teksta. Pored tekstova o snazi kineske ekonomije i tehnološkom napretku, Pobjeda je objavila i komentare CMG o „carinskom ratu“ sa SAD, u kojima se navodi da se Kina „suprotstavlja nasilju u trgovini“.

Portal Pobjede objavljivao je i tekstove o „čeličnom prijateljstvu“ Srbije i Kine, kao i autorski komentar bivšeg ministra vanjskih poslova Srbije Vuka Jeremića o perspektivama saradnje dvije zemlje i „izgradnji zajedničke budućnosti“.

Glavni i odgovorni urednik Pobjede, Nenad Zečević, ranije je kazao BIRN-u da taj dnevni list ima sporazum o saradnji sa CMG, koji se odnosi na međusobno prenošenje medijskih sadržaja, najčešće u formi jedne vijesti dnevno.

Pristup tihe infiltracije

Analitičar medija Goran Đurović upozorava na negativne uticaje koje može imati „meka moć“ koju velike sile plasiraju putem medija.

“Mediji su idealan alat za uticaj na promjenu svijesti. Posljednja istraživanja pokazuju da su mladi ljudi pristalice desničarskih ideja i da imaju vrlo konzervativne stavove što uključuje socijanu distancu prema različitostima. To je idealno tlo za pojačavanje uticaja i indoktrinaciju mladih ljudi kojima uzor lako mogu postati autokrate a potpuno prihvatljiv poltički sistem u kojom moć ima jedna partija”, kazao je Đurović za BIRN.

Međutim, Danilović ističe da javno prisustvo Kine u Crnoj Gori ima neagresivan karakter.

„Kina koristi pristup tihe infiltracije, fokusiran na ekonomske i infrastrukturne projekte, kulturne inicijative i akademsku saradnju“, navela je Danilović.

Osim Pobjede, objave CMG sa Media Biroa najčešće su prenosili portali mondo.me, Dan, Press i bankar.me.

Filip Denda smatra da se negativni aspekti kineske politike gotovo ne pojavljuju u crnogorskom medijskom prostoru.

„A postoje realni razlozi da nekada imamo takve komentare. Najeklatantniji primjer za to su kršenja prava manjinske grupe Ujgura u Kini. U našem medijskom spektru ne postoje mediji koji će negativno tretirati ono što je Kina. Ako imamo neke informacije o Kini, one su uglavnom mahom pozitivne“, naveo je Denda.

Iz Ambasade Kine u Crnoj Gori nisu odgovarali na upite BIRN-a.

Kineski državni mediji imaju zvanične oblike saradnje sa više crnogorskih emitera. Saradnja između kineskog i crnogorskog javnog servisa uspostavljena je 2008. godine. Radio i televizija Crne Gore je 2019. potpisala sporazum sa Kineskom medijskom grupom o razmjeni programskih sadržaja.

Aktuelni direktor RTCG-a Boris Raonić i predsjednik Društva prijateljstva Kine i Crne Gore 2023. godine potpisali su Memorandum o saradnji sa Internacionalnim kanalom Šangaja. Osim RTCG-a, i Adria TV je u saradnji sa CMG emitovala dokumentarni serijal „Upoznavanje sa Kinom“.

Iz Javnog servisa nisu odgovorili na pitanja BIRN-a o dometima ovih sporazuma i emitovanim sadržajima. Ni iz Adria TV nisu odgovarali na pitanja.

Kineski krediti u drugom planu

Vlada Crne Gore je u aprilu 2021. tražila pomoć od EU za refinansiranje kineskog kredita kod Exim banke, a tadašnji ministar finansija i socijalne zaštite, Milojko Spajić, kazao je da Crna Gora pregovara sa evropskim partnerima kako bi pronašla način da najpovoljnije finansira projekat auto-puta.

Tadašnji potpredsjednik Vlade Dritan Abazović pozvao je zvaničnike EU da pomognu Crnoj Gori da zamjeni dug prema Exim banci kreditom od evropske banke, ističući da bi to pomoglo u suzbijanju kineskog uticaja.

Nakon što su iz EU odbili takvu mogućnost, Spajić je 2021. godine dogovorio hedžing aranžman sa dvije američke i jednom francuskom bankom, čime je kamatna stopa smanjena sa dva na 0,8 odsto, a dug konvertovan iz dolara u eure.

Prema podacima Ministarstva finansija od prošlog decembra Crna Gora EXIM banci duguje 622,93 miliona dolara za otplatu kredita koji je Vlada Crne Gore u februaru 2014. godine uzela za izgradnju prve dionice auto-puta Bar – Boljare. Kineskoj banci Vlada Crne Gore duguje još 23,2 miliona dolara za isplatu dva teretna broda državne kompanije Barska plovidba.

Mladen Grgić ocjenjuje da je izgradnja auto-puta doprinijela negativnoj percepciji Kine prije svega na Zapadu.

„Ovdje je prikazano da Kina eksploatiše činjenicu da je Crna Gora mala zemlja i da neće moći da vraća ogromne kredite. Taj narativ je bio pogrešan i špekulativan jer Crna Gora nikada nije bila blizu bankrota zbog kineskog kredita“, kazao je Grgić.

Kineske kompanije trenutno su angažovane na 3 projekta u Crnoj Gori vrijedna skoro 158 miliona eura. Kineski konzorcijum Shangdong Foreing Economics & technical cooperation Co i Shangdong Luqiao Group je u martu 2023. dobila posao rekonstrukcije 16 kilometara bulevara Jaz-Tivat koji vrijedan 65,3 miliona eura.

Kompanija Shandong Luqiao Group od 7. jula radi na rekonstrukciji mosta na Đurđevića Tari na osnovu ugovora Crne Gore i Kine iz 2020. o donaciji vrijednoj 6,64 miliona eura.

Konzorcijum koji predvodi kineska kompanija Donfang Electric International Corporation angažovan je na 85,9 miliona eura vrijednom poslu ekološke rekonstrukcije Termoelektrane Pljevlja.

Grgić smatra da je Kina prije svega zainteresovana za stabilnost regiona u kojima posluje, kako bi zaštitila svoje ekonomske interese, ističući da Crna Gora nije u fokusu kineskih planova na Balkanu.

„Kineski uticaj je mnogo prisutniji u drugim zemljama poput Mađarske i Srbije, koje imaju veću trgovinsku razmjenu sa Pekingom. Mađarska i Srbija, uz transverzalu prema Sjevernoj Makedoniji i Grčkoj, predstavljaju glavni balkanski put svile, od velike važnosti za buduće ekonomske planove Kine“, zaključio je Grgić.