Dok Kina kroz obrazovne programe jača uticaj u Crnoj Gori, podaci o njihovom finansiranju i obimu ostaju ograničeni, pokazalo je istraživanje BIRN-a.

Akademska saradnja Kine i Crne Gore zasniva se na državnim sporazumima, univerzitetskim partnerstvima, razmjenama studenata i nastavnika, ali se u javnim dostupnim izvorima rijetko navodi koliko koštaju partnerstva akademskih zajednica i razmjene studenata i nastavnika.

Iz Univerziteta Crne Gore i Univerziteta Donja Gorica, koji sarađuju sa kineskim univerzitetima, nijesu odgovorili na pitanje BIRN-a o troškovima saradnje niti su dostavili podatke o broju profesora i studenata koji su do sada učestvovali u razmjenama ili su koristili stipendije iz Kine.

Istraživač Centra za monitoring i istraživanje (CeMI) Luka Pavićević smatra da Crna Gora ne treba da izbjegava saradnju sa Kinom u oblasti obrazovanja i kulture, ali da je neophodno uspostaviti jasan okvir nadzora.

„Taj okvir bi garantovao akademsku autonomiju i transparentnost finansiranja. Realno stanje je da u malim državama potencijalni negativni efekti mogu biti relativno vidljiviji i brže se reflektovati, ali njihova stvarna politička težina zavisi prije svega od domaćeg institucionalnog okvira”, kazao je Pavićević.

Ministri prosvjete Crne Gore i Kine, Anđela Jakšić-Stojanović i Huai Jinpeng, u januaru 2024. potpisali su Program o obrazovnoj saradnji za period 2024 – 2027. kao i Sporazum o međusobnom priznavanju visokoobrazovnih isprava.

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija tada su kazali da će posebna pažnja biti posvećena razmjeni učenika, studenata i nastavnog osoblja, kao i zajedničkoj realizaciji naučno-istraživačkih projekata. Pojašnjeno je i da Crna Gora neće morati da izdvaja dodatna novčana sredstva za sprovođenje programa.

„Strane će podsticati svoje visokoškolske ustanove da nude kurseve jezika i književnosti i zajednički će podržati Konfučijev institut i Konfučijeve učionice u Crnoj Gori. S tim u vezi, razmotriće se mogućnost razmjene nastavnika i stručnjaka iz oblasti jezika i književnosti, materijala i informacija, kao i razvijanja kurseva i organizovanja seminara“, kazali su tada iz Ministarstva prosvjete.

Kroz Konfučijev institut prošlo 2.000 polaznika

Institut Konfučije je obrazovni i kulturni centar koji promoviše kineski jezik i kulturu u inostranstvu, a centri se osnivaju u partnerstvu između kineskih i univerziteta zemlje domaćina. Konfučijev institut u Crnoj Gori djeluje od 2015. godine u okviru Univerziteta Crne Gore, dok pri Univerzitetu Donja Gorica funkcioniše od 2019. godine.

Iz instituta su prošlog decembra kazali da su kursevi kineskog jezika realizovani u vrtićima, osnovnim i srednjim školama i Univerzitetu Crne Gore, kao i da je više od 150 učenika i studenata boravilo u Kini kroz ljetnje i zimske kampove i različite programe stipendiranja.

Institut svake godine organizuje međunarodno sertifikovano testiranje znanja kineskog jezika a polaznici sa položenim nivoom stiču pravo učešća u tradicionalnim ljetnjim kampovima u Kini. Prema podacima instituta oko 600 polaznika je steklo međunarodne sertifikate o znanju kineskog jezika.

Prema izvještaju CeMI-ja iz prošlog februara kineski jezik se predaje u 10 gradova u Crnoj Gori i to na dva univerziteta i 27 osnovnih i srednjih škola, obuhvatajući više od 2.000 učenika i studenata.

„Institut Konfučije se u akademskoj literaturi često navodi kao primarni instrument kineske kulturne diplomatije, model saradnje koji se realizuje kroz univerzitete uz podršku kineske države sa ciljem promocije jezika, kulture i šireg narativa o Kini kao stabilnom i legitimnom globalnom akteru. To samo po sebi nije neuobičajeno u međunarodnim odnosima ali pokazuje da obrazovni programi nijesu izolovani od šire spoljnopolitičke strategije”, kazao je Pavićević za BIRN.

U aprilu 2021. Evropska mreža think-tankova o Kini (ETNC) je objavila da Konfučijevi instituti predstavljaju ključne projekte kineske promocije kulture i obrazovne saradnje, navodeći da ih mladi Evropljani upisuju u nadi da će im poznavanje kineskog jezika unaprijediti izglede za karijeru. Tada je navedeno i da je broj instituta smanjen u gotovo trećini evropskih država kao i da je Švedska jedina država u EU koja više nema Konfučijeve institute.

Direktorica Instituta Kunfučije na Univerzitetu Crne Gore, Milena Lipovina-Božović, tvrdi da institut omogućava kulturnu i akademsku razmjenu što predstavlja uobičajenu praksu za sve međunarodne kulturne centre u Crnoj Gori.

Ona tvrdi da rad instituta počiva na partnerskom odnosu između Univerziteta Crne Gore i Čangša univerziteta za nauku i tehnologiju (CSUST), koji je definisanom Implementacionim sporazumom iz 2015. godine.

„Model finansiranja, uspostavljen od osnivanja, podrazumijeva da se sve aktivnosti Instituta Konfučije finansiraju iz godišnjeg budžeta koji obezbjeđuje kineski partner – Čangša univerzitet. Univerzitet Crne Gore, u skladu sa ugovorom, obezbjeđuje prostor za rad, isplaćuje funkcionalni dodatak na platu direktorici sa Univerziteta Crne Gore, dok kineska strana plaća direktoricu sa CSUST-a) i sekretarku Instituta”, kazala je Lipovina-Božović za BIRN.

„Pored redovnih budžetskih sredstava, Institut povremeno ima i finansijsku podršku od strane Ambasade NR Kine. Ova sredstva su strogo namjenskog karaktera, usmjerena isključivo na sufinansiranje specifičnih manifestacija i konkursa u organizaciji Instituta i predstavljaju neznatan udio u ukupnom godišnjem budžetu Instituta”, dodala je ona.

Kriju podatke o stipendistima

Prema javno dostupnim podacima saradnja sa Kinom najintenzivnija je na Univerzitetu Donja Gorica (UDG). Na sajtu Univerziteta se navodi da je oko 100 profesora, saradnika i studenata boravilo na univerzitetima u Kini, usavršavajući se u oblastima ekonomije, informatike, dizajna, politehnike i turizma, uz učenje kineskog jezika i kulture. Prema zvaničnim podacima oko 50 kineskih studenata boravilo je na ljetnjoj školi UDG-a, a šest je provelo zimski semestar na Fakultetu za kulturu i turizam.

Iz Univerziteta Donja Gorica nijesu odgovarali na upite BIRN-a.

Luka Pavićević iz CeMI-ja navodi da su kineske stipendije, razmjene i donacije obrazovnim institucijama legitimni oblici međunarodne saradnje.

„Kulturna diplomatija te vrste sastavni je dio spoljne politike gotovo svih velikih sila. Međutim, u teoriji međunarodnih odnosa obrazovanje i stipendije prepoznate su kao klasični instrumenti meke moći, pa u tom smislu, njihova funkcija nije samo akademska, već i reputaciona. Riječ je o dugoročnom oblikovanju percepcije, stvaranju pozitivnog imidža i izgradnji mreža uticaja”, kazao je Pavićević.

Univerzitet Crna Gore je protekle decenije sarađivao sa partnerima iz Kine kroz sporazume o obrazovnoj saradnji i međusobnom priznavanju diploma, razmjenu studenata i profesora, učešće na ljetnjim školama. Prema informacijama objavljenim na sajtu Univerziteta ta ustanova je učestvovala u programima razmjene koji umogućavaju studentima i nastavnom kadru boravak na kineskim univerzitetima, uz organizovane posjete, seminare i stručne obuke.

Iz Univerziteta Crne Gore nijesu odgovorili na pitanja BIRN-a o broju potpisanih sporazuma sa kineskim univerzitetima, broju studenata i profesora koji su boravili u Kini i načinu finansiranja tih razmjena.

„Međunarodna akademska saradnja, uključujući saradnju sa institucijama iz Narodne Republike Kine, realizuje se u okviru ustaljenih i institucionalno utemeljenih modela koji postoje u velikom broju država”, kazali su iz Univerziteta Crne Gore za BIRN.

Pozvali su se i na bilateralni sporazum između Crne Gore i Kine, na osnovu kojeg nadležno ministarstvo raspisuje konkurse za akademsku saradnju, navodeći da su razmjene i zajednički projekti dio uobičajene prakse i na vodećim svjetskim univerzitetima.

„Sprovodimo obrazovnu, naučnu i kulturnu saradnju sa kineskim partnerima isključivo u cilju razmjene znanja, unapređenja kompetencija i jačanja svojih istraživačkih kapaciteta”, kazali su iz Univerziteta Crne Gore.

Prema podacima objavljenim na sajtu Univerziteta, ta institucija je sarađivala sa brojnim univerzitetima i istraživačkim centrima iz Kine, a veći dio sporazuma oročen je na pet godina. Iz Univerziteta Crne Gore nisu dostavili podatke o aktivnim partnerstvima.

U izvještaju međunarodne organizacije Freedom House iz 2022. navodi da se kroz obrazovne razmjene, stipendije i kulturne centre oblikuju dugoročne percepcije o Kini, posebno među studentima i akademskom zajednicom, bez formalnog političkog angažmana.

Moćna i dobronamjerna svjetska sila

Vesna Rajković-Nenadić iz Instituta za medije Crne Gore (IMCG) ističe da je prethodnih godina Kina uložila značajne napore da u javnosti promoviše pozitivnu sliku o sebi.

„Iako je Kina globalna sila, njen politički uticaj u Crnoj Gori je za sada ograničen, prvenstveno zbog malog potencijala crnogorske ekonomije, članstva u NATO-u i orijentacije građana ka EU”, kazala je Rajković-Nenadić za BIRN.

Kina je druga na listi svjetskog Globalnog indeksa meke moći, koji određuje međunarodna konsultantska kuća Brand Finance. U izvještaju objavljenom 21. januara ove godine navodi se da Kina sprovodi višedimenzionalnu strategiju koja kombinuje usklađene politike, ekonomsko širenje, tehnološki napredak i kulturni angažman.

Prema istraživanju javnog mnjenja koje je Centar za monitoring i demokratiju (CEDEM) objavio prošlog septembra 11. 4 odsto građana smatra da Kina treba da bude oslonac Crne Gore u spoljnoj politici, dok je 2024. godine takvo mišljenje zastupalo 18.3 posto ispitanika.

Istraživanje javnog mnjenja koje je u junu 2020. objavio Centar za demokratsku tranziciju (CDT) pokazalo je da 40 posto građana Crne Gore ima pozitivno mišljenje o Kini.

Rajković-Nenadić podsjeća da se odnosi Kine sa Crnom Gorom ne oslanjaju na istorijske, kulturne ili identitetske veze.

“Kina i kineske kompanije ne posjeduju medije na Balkanu, ali su u nekim balkanskim zemljama kineski mediji potpisali sporazume o saradnji sa medijskim agencijama. Pored medija, Kina vješto koristi i društvene mreže kako bi širila meku moć”, ističe Rajković-Nenadić.

„U crnogorskoj javnosti Kina se uglavnom doživljava kao moćna, ali dobronamjerna svjetska sila”, dodala je ona.

Pavićević ističe da kineski meki uticaj u Crnoj Gori nije lako precizno definisati.

„Jer se odvija kroz suptilne i često nedovoljno dokumentovane oblike saradnje. Njegov domet prije se može sagledavati analitički, kroz obrasce saradnje, dugoročnost angažmana i tip partnerstava, nego kroz direktne egzaktne pokazatelje“, kazao je Pavićević.

„Kina se, po pravilu, ne pozicionira javno u vezi sa unutrašnjim političkim pitanjima država partnera, čime nastoji da očuva imidž neutralnog i pouzdanog aktera. Upravo ta nenametljivost doprinosi očuvanju reputacije i smanjuje rizik od negativnih percepcija“, dodao je.

Iz ambasade NR Kine nisu odgovarali na upite BIRN-a o širenju meke moći kroz obrazovanje i medije.