Crna Gora je u posljednjih 15 godina od kineskih kreditora pozajmila ukupno 1,037 milijardi dolara, od čega kineskoj EXIM banci trenutno duguje 646 miliona dolara, pokazalo je istraživanje BIRN-a.

Prema podacima Ministarstva finansija, Crna Gora EXIM banci duguje 622,93 miliona dolara za otplatu kredita koji je Vlada Crne Gore uzela za izgradnju prve dionice auto-puta Bar – Boljare. Kineskoj banci Vlada Crne Gore duguje još 23,2 miliona dolara za isplatu dva teretna broda državne kompanije Barska plovidba.

Kineske kompanije su od 2006. godine u Crnoj Gori bile angažovane na projektima koji su se uglavnom odnosili na infrastrukturu i energetiku. Prema podacima Ministarstva finansija, na dan 30. septembar ukupan javni dug Crne Gore iznosio je 4,76 milijarde eura, odnosno 58,59 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP).

Dug prema EXIM banci u septembru 2025. godine iznosio je 7,07 odsto BDP-a, dok je u 2019. godini kreditno zaduženje kod kineske banke činilo 7,9 odsto BDP-a.

Izvršni direktor Fidelity Consultinga Miloš Vuković smatra da je, i pored smanjenih dugovanja, Crna Gora i dalje strateški zavisna od Kine.

„Iako se statistički smanjila finansijska izloženost u ukupnom dugu, strateška zavisnost Crne Gore od Kine je i dalje visoka, jer su ključni infrastrukturni projekti, sadašnji i budući, vezani za kineske kreditore i izvođače. Vlada to odbija da prizna, fokusirajući se na procente umjesto na suštinu“, kazao je Vuković BIRN-u.

Prvi veliki poslovni aranžman kineskih kompanija u Crnoj Gori bila je direktno ugovorena nabavka četiri teretna broda za državne kompanije Crnogorsku plovidbu i Barsku plovidbu. Vlada Crne Gore je 2010. i 2013. godine izdala garancije vrijedne 93,7 miliona dolara za nabavku četiri broda od kineske kompanije Poly Technologies Inc, što je u tom trenutku činilo oko 2 odsto BDP-a.

Kompanija Crnogorska plovidba je za kupovinu brodova „21. maj“ i „Kotor“ podigla kredit od 47,39 miliona dolara koji je, nakon brojnih problema i uz Vladine garancije, otplaćen prošle godine. Za kupovinu dva teretna broda iz Kine kompanija Barska plovidba je 2012. godine uzela kredit od 46,4 miliona dolara, za koji je takođe garantovala Vlada Crne Gore. Iz Ministarstva finansija tvrde da je za otplatu tog kredita preostalo još 23,2 miliona dolara.

Kineske kompanije trenutno su angažovane na 3 projekta u Crnoj Gori vrijedna skoro 158 miliona eura. Kineski konzorcijum Shandong Foreign Economics & Technical Cooperation Co i Shandong Luqiao Group u martu 2023. godine dobio je posao rekonstrukcije 16 kilometara bulevara Jaz–Tivat, vrijedan 65,3 miliona eura. Projekat se finansira iz državnog budžeta i kreditom Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) od 14 miliona eura.

Kompanija Shandong Luqiao Group od 7. jula radi na rekonstrukciji mosta na Đurđevića Tari, na osnovu ugovora Crne Gore i Kine iz 2020. godine o donaciji vrijednoj 6,64 miliona eura. Konzorcijum koji predvodi kineska kompanija Dongfang Electric International Corporation angažovan je na rekonstrukciji Termoelektrane Pljevlja, vrijednoj 85,9 miliona eura.

Auto-put kao simbol zavisnosti

Najveći projekat kineskih kompanija u Crnoj Gori bila je izgradnja prve dionice auto-puta Bar – Boljare, koja je koštala preko milijardu dolara. Za izgradnju prve dionice auto-puta Crna Gora je u februaru 2014. godine kod EXIM banke uzela kredit od 944 miliona dolara na period od 20 godina. Tokom 2021. godine, kada je počela otplata kredita, dugovanja kineskoj banci za auto-put iznosila su 12,1 odsto BDP-a.

Dionicu od Smokovca do Mateševa, dugu 41 kilometar, izgradila je kineska kompanija China Road and Bridge Corporation (CRBC), koja je 2018. godine tražila dodatnih 115 miliona eura za naknadne radove, izgradnju vodovodne i električne mreže na auto-putu, što nije bilo precizirano u ugovoru.

Iako je prva faza od Smokovca do Mateševa trebalo da bude završena do novembra 2019. godine, završetak radova je odlagan 3 puta zbog tehničkih problema i pandemije COVID-19. Dionica je otvorena u julu 2022. godine – 7 godina nakon početka radova.

Vuković upozorava da je najveći dio duga prema kineskoj banci vezan za projekat autoputa.

„Taj projekat je postao simbol netransparentnosti, probijanja rokova i troškova. Kada vam je najveći i najskuplji infrastrukturni projekat u istoriji vezan za jednog povjerioca i pri tome ste u procesu arbitraže od 50 miliona eura upravo zbog probijanja rokova izgradnje, vi ste itekako u poziciji zavisnosti“, istakao je Vuković.

Iz civilnog sektora i opozicije upozoravali su da je projekat sproveden netransparentno i da nijesu objavljeni konačni troškovi radova, navodeći da bi Kina mogla postati suvlasnik auto-puta ili nekog drugog dijela teritorije Crne Gore u slučaju da dugovanja ne budu isplaćena.

U ugovoru koji je objavljen 2015. godine navodi se, između ostalog, da se „Crna Gora odriče imuniteta po osnovu suverenosti ili na drugi način za sebe ili svoju imovinu, osim imovine koja se odnosi na diplomatsko-konzularna predstavništva i vojnu imovinu, u vezi sa bilo kojim arbitražnim postupkom u skladu sa ugovorom“.

Dejan Milovac iz Mreže za afirmaciju nevladinog sektora (MANS) ističe da klauzula o odricanju od imuniteta nije neuobičajena u međunarodnim finansijskim aranžmanima, ali je problem što ona, u slučaju spora, sužava pravne štitove države i jača poziciju povjerioca.

„U praksi to znači da Crna Gora teže može da izbjegne arbitražni postupak i potencijalno nepovoljnu odluku, a dodatno se otvara i prostor da se, nakon arbitraže, pokuša naplata nad onom imovinom ili prihodima koji se mogu tretirati kao ‘komercijalni’ dok su diplomatsko-konzularna i vojna imovina izuzete“, kazao je Milovac BIRN-u.

On je pojasnio da to ne znači da neko „automatski sjutra preuzima državnu imovinu“, ali da takve odredbe postaju stvarno opasne kada se poklope tri stvari – ozbiljan ugovorni spor, nepovoljna odluka i fiskalni problem koji oteža uredno izmirenje obaveza.

„Ono što je realnije i češće u ovakvim situacijama jeste da sama mogućnost arbitraže i skupe presude postane poluga pritiska, pa država ulazi u nagodbe ili rješenja koja su dugoročno nepovoljnija samo da bi izbjegla eskalaciju. Dakle, najveći rizik je u jačanju asimetrije moći u odnosu država – povjerilac, posebno u aranžmanima koji nijesu bili dovoljno transparentni i pod jakim javnim nadzorom. Na to se dominantno odnosi opasnost koja se u javnosti često artikuliše kao dužničko ropstvo“, kazao je Milovac.

Evropski novac, kineski izvođači

Kineske kompanije pojavile su se kao glavni ponuđači na tenderu za izgradnju druge dionice auto-puta od Mateševa do Andrijevice, koja se većinski finansira kreditom Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) i grantom Evropske komisije.

Izgradnja druge dionice koštaće oko 600 miliona eura i finansiraće se sa 150 miliona eura granta Evropske komisije, 200 miliona eura kredita EBRD-a, dok će preostalih 250 miliona eura biti obezbijeđeno iz državnog budžeta. Rok za završetak radova je do 2030. godine.

Iz Ministarstva saobraćaja kazali su BIRN-u da će se postupak izgradnje druge faze auto-puta sprovoditi po pravilima i procedurama EBRD-a.

„Proces bodovanja i selekcije je jasno definisan, transparentan i praćen od strane EBRD-a. Ugovor će biti potpisan sa kompanijom čija ponuda bude ocijenjena kao najbolja, bez obzira na državu u kojoj je kompanija registrovana“, naveli su iz Ministarstva finansija.

U najužem krugu na javnom oglasu za izgradnju dionice duge 23,5 kilometara nalaze se jedan kineski konzorcijum i jedna kineska kompanija, kao i jedan tursko-azerbejdžanski konzorcijum. Ponude za drugu fazu auto-puta dostavili su China Communications Construction Company (CCCC), kineski konzorcijum i PowerChina – Stecol, kao i tursko-azerbejdžanski konzorcijum Cengiz–Azvirt. Finansijski detalji ponuda još nisu objelodanjeni, iako su ponude otvorene 19. decembra.

Kompanija China Communications Construction Company nalazi se na crnoj listi SAD-a zbog poslova sa kineskom vojskom. Ta kompanija je do 2016. godine bila i na crnoj listi Svjetske banke zbog sumnji na korupciju u projektu upravljanja nacionalnim putevima na Filipinima.

Miloš Vuković smatra da eventualni izbor kineske firme ne bi trebalo da ugrozi odnose Crne Gore sa evropskim partnerima.

„Rizik za naš put ka Evropi ne postoji ako kineska firma dobije posao na tenderu koji sprovodi EBRD. Rizik bi nastao isključivo ako naša država nakon toga ne pokaže sposobnost da upravlja projektom i osigura da se on realizuje u potpunosti u skladu sa standardima koje propisuju upravo naši evropski partneri“, tvrdi Vuković.

U godišnjim izvještajima o napretku Crne Gore Evropska komisija (EK) je upozoravala na rizike poslovanja sa kineskim kompanijama i bankama, navodeći da je odluka Vlade da se zaduži kod EXIM banke donešena bez procjene održivosti, uz slabu parlamentarnu kontrolu i ograničenu transparentnost.

Evropska komisija je u izvještaju za 2020. godinu upozorila da aranžmani sa kineskim državnim bankama nijesu u skladu sa evropskom praksom javnih finansija, navodeći da kreditno zaduženje za prvu dionicu auto-puta ugrožava fiskalnu stabilnost. U izvještaju za 2025. godinu EK je pozvala crnogorsku Vladu da u potpunosti izbjegava nove kineske kredite i da sve velike projekte realizuje isključivo kroz evropske mehanizme i uz nadzor EU.

Brisel pokušava da smanji uticaj Kine

Iz Ministarstva finansija smatraju da, i pored značajnih dugovanja EXIM banci, ne postoji opasnost od ekonomske zavisnosti od Kine. Iz Ministarstva su kazali da je u junu dug prema EXIM banci iznosio 7,62 odsto BDP-a, odnosno 12,7 odsto ukupnog javnog duga.

„Iako je riječ o značajnom iznosu, ovi pokazatelji jasno ukazuju da kineski kredit ne predstavlja dominantan dio državnog, odnosno javnog duga. Stoga se ne može govoriti o prekomjernoj zavisnosti ili pretjeranom uticaju Kine. Kreditni aranžman sa EXIM bankom ima značajnu ulogu, ali predstavlja dio raznolike strukture javnog duga, što umanjuje rizik od prekomjerne zavisnosti od jednog kreditora“, kazali su iz Ministarstva finansija.

U izvještaju Evropskog savjeta za spoljne odnose (ECFR) od 15. novembra navodi se da je infrastruktura u središtu kineskih napora da se pozicionira i učvrsti na Zapadnom Balkanu. Iz Evropskog savjeta upozorili su da su brza ekspanzija kineskih aktivnosti i prateći rizici od ekonomskog i političkog zarobljavanja u državama poput Crne Gore doveli do pojačane pažnje institucija EU.

Vlada Crne Gore je u aprilu 2021. godine tražila pomoć od EU za refinansiranje kineskog kredita. Tadašnji ministar finansija i socijalne zaštite Milojko Spajić kazao je da Crna Gora pregovara sa evropskim partnerima kako bi pronašla način da najpovoljnije finansira projekat auto-puta. Prethodno je tadašnji potpredsjednik Vlade Dritan Abazović pozvao EU da pomogne Crnoj Gori da zamijeni dug prema EXIM banci kreditom evropskih banaka, ističući da bi to pomoglo u suzbijanju kineskog uticaja.

Iz Evropske komisije tada su kazali da neće pomoći Crnoj Gori da otplati kredit, iako postoji zabrinutost zbog socio-ekonomskih i finansijskih efekata nekih kineskih investicija koje mogu imati dugoročne posljedice po zemlju.

Milovac smatra da Brisel pokušava da umanji kineski ekonomski uticaj, ali uglavnom indirektno – kroz standarde, uslovljavanja i ponudu alternativnih izvora finansiranja.

„EU je svjesna da infrastruktura može biti kanal ekonomskog i političkog zarobljavanja: veliki dug i zatvoreni ugovori mogu da suze izbor države u budućnosti, a kompanije koje su već bile uključene u najveći posao dobijaju prednost u sljedećim ciklusima investicija kroz argument “kontinuiteta”, “brzine” i “iskustva”, često nauštrb konkurencije i transparentnosti“, kazao je Milovac.

„Zato EU, u praksi, pokušava da postavi drugačija pravila igre – da se projekti ugovaraju kroz otvorene i konkurentne postupke, uz objavljivanje ugovora i jači nadzor. I da Crna Gora ima pristup povoljnijim evropskim finansijskim instrumentima kako ne bi bila primorana da bira modele u kojima finansijer praktično određuje izvođača“, dodao je.

Kako bi smanjila dugovanja, Vlada Crne Gore je u međuvremenu sprovela tzv. hedžing kredita za auto-put, čime je kredit konvertovan u eure i rate se plaćaju u eurima. Zaštita od valutnog rizika prvi put je sprovedena u junu 2021. godine, uoči plaćanja prve rate, a drugi put uoči plaćanja rate u januaru 2024. godine. U aprilu ove godine hedžing aranžman je produžen do jula 2028. godine, uz kamatnu stopu od 1,46 odsto.

Miloš Vuković smatra da je odluka o hedžingu iz 2021. godine bila nužan potez, koji je proistekao iz odluke prethodne Vlade da se zaduži u dolarima bez ikakve zaštitne klauzule.

„U periodu jačanja dolara hedžing je imao smisla, ali u posljednje vrijeme svjedočimo trendu jačanja eura u odnosu na dolar i u takvim okolnostima hedžing aranžman, koji fiksira kurs, postaje čist trošak. Dakle, dok se Vlada hvali uštedama, postavlja se pitanje da li smo sada u situaciji da taj aranžman generiše gubitke“, tvrdi Vuković.