Turska koristi kombinaciju ekonomskih veza, kulturnih projekata i političkih kontakata kako bi proširila svoj uticaj u Crnoj Gori i regionu, tvrde sagovornici BIRN-a.

Turska je prošle godine bila najveći pojedinačni strani investitor u Crnoj Gori, dok je porastao i broj registrovanih turskih firmi, rezidenata i kulturnih projekata.

Profesor međunarodnih odnosa na Bostonskom Univerzitetu, Vesko Garčević, tvrdi da je Turska u regionu prisutna kroz kombinaciju ekonomskih veza i kulturnog uticaja.

„Turska, na čelu sa Redžepom Taipom Erdoganom, smatra sebe jednom regionalnom silom ili želi da se postavi kao regionalna sila koja u mnogim pogledima zapravo slijedi ili pokušava da slijedi neku vrstu novootomanske filozofije i razvija i tu vrstu moći kao što je meka moć“, kazao je Garčević BIRN-u.

„Balkan nije među najvišim spoljnopolitičkim prioritetima Ankare. Mnogo su značajniji interesi Turske u Kavkazu, prema Azerbejdžanu i na Bliskom istoku, ali je i Balkan tu prisutan“, dodao je.

U analizi Evropskog savjeta za spoljne odnose iz marta 2019. navodi se da Turska kombinuje investicije, kulturnu diplomatiju i političke veze kako bi povećala uticaj na Zapadnom Balkanu – najviše u Bosni i Hercegovini, na Kosovu i u Albaniji, ali i u drugim državama regiona.

Da je Turska značajan politički i kulturni akter na Balkanu pokazale su i analize Savjeta Evrope o regionalnoj politici u kojima se ističe da  projekti kulturne saradnje i obrazovanja doprinose širenju političkog uticaja.

Iz Ambasade Turske nisu odgovarali na upite BIRN-a o ekonomskom, kulturnom i političkom uticaju te države u Crnoj Gori.

Najveći strani investitor

Prema podacima Centralne banke Crne Gore iz prošlog novembra Turska je prošle godine postala najveći strani investitor u Crnoj Gori sa ulaganjima od 127,1 milion eura. Od toga je 75,3 miliona eura realizovano kroz interkompanijsko finansiranje, dok se 46,6 miliona eura odnosi na kupovinu nekretnina.

U prethodne dvije decenije Turska je u Crnu Goru uložila više od 675 miliona eura, što je svrstava među deset najvećih investitora. Podaci Centralne banke Crne Gore (CBCG) pokazali su da su turske investicije u prethodnih 5 godina porasle sa 34,5 na 92,2 miliona eura.

Podaci CBCG pokazali su i da je Turska od 2019. godine u Crnu Goru uložila oko 452 miliona eura.

Prema podacima Turske privredne komore u Crnoj Gori, iz novembra 2025, turski državljani su registrovali 14,5 hiljada firmi, što je 20 posto ukupno registrovanih firmi u Crnoj Gori.  Navodi se da su turski investitori najaktivniji u sektorima građevinarstva, turizma i nekretnina.

Profesor Univerziteta u Gracu Florian Biber tvrdi da je porast turskih investicija iznenađenje, jer se činilo da je uloga Turske na Zapadnom Balkanu u opadanju.

„Ono što je posebno upadljivo u slučaju Turske i Crne Gore jeste da se ovaj trend ne odnosi samo na investicije, već i na turizam i broj posjetilaca, broj stranih rezidenata i slično. To ukazuje na širu i sveobuhvatniju povezanost sa Turskom, koja je značajno porasla nakon pandemije“, navodi Biber.

Odnosi Turske i Crne Gore privremeno su poremećeni prošlog oktobra nakon uličnih protesta koji su izbili zbog incidenta u kojem su tri strana državljana nanijela povrede Podgoričaninu M. J.

Nakon incidenta je uslijedila serija napada na turske državljane i lokale, kao i protesti u kojima je zahtjevano njihovo protjerivanje. Nakon tvrdnji dijela javnosti da zbog bezviznog režima u Crnoj Gori borave kriminalci iz Turske, Vlada je privremeno uvela vize državljanima Turske.

Prošlog decembra Vlada je ponovo ukinula vize za turske državljane, ali je dozvoljeni boravak sa 90 dana smanjen na 30 kao mjera prevencije nelegalnih migracija.

Prema podacima Ministarstva unutrašnjih poslova dostavljenih BIRN-u, krajem februara privremeni boravak u Crnoj Gori imalo je 11.966 turskih državljana, od čega je 9.625 posjedovalo dozvolu za privremeni boravak i rad.

Zakon o strancima omogućavao je izdavanje dozvole za privremeni boravak na osnovu dokaza stranog državljanina o osnivanju kompanije ili potvrde o radu za kompaniju u Crnoj Gori. Uslovi su pooštreni prošlog decembra kada je Vlada odlučila da dozvole za privremeni boravak izdaje vlasnicima firmi koji imaju bar jednog radnika sa crnogorskim državljanstvom i godišnje plaćaju više od 5.000 eura poreza i doprinosa na zarade.

TIKA i studentske stipendije

Sagovornici BIRN-a navode i da je uticaj Turske u  Crnoj Gori prisutan i kroz razvojne i kulturne projekte poput kancelarije Turske agencije za međunarodnu saradnju i koordinaciju (TIKA) i kulturnog centra Junus Emre.

Iz crnogorskog Ministarstva vanjskih poslova je prošlog marta saopšteno da je od otvaranja kancelarije u Podgorici 2007. TIKA realizovala oko 500 projekata, vrijednih više od 20 miliona eura. Projekti su obuhvatali obnovu škola, vjerskih i kulturnih objekata i opremanje zdravstvenih ustanova.

U izvještaju Globalne akademske asocijacije (UACES) iz prošlog avgusta se navodi da su TIKA i institut Junus Emre alati za generisanje meke moći Turske u regionu, ističući da je turska agencija realizovala oko 4.000 projekata na Zapadnom Balkanu.

Pojašnjava se da TIKA sprovodi društvene, kulturne i infrastrukturne projekte, dok kurseve turskog jezika i kulturne aktivnosti organizuje kulturni centar Junus Emre koji djeluje u okviru Ambasade Turske.

Iz Turske agencije za međunarodnu saradnju i koordinaciju i kulturnog centra Junus Emre nisu odgovarali na upite BIRN-a.

Garčević ističe da se kroz takve inicijative vidi strategija meke moći.

„Prije svega kroz kulturu, religiju, pa onda i kroz ekonomsku saradnju. Tu je i TIKA koja omogućava da se ostvaraju određeni projekti… Otvaranjem ovih kanala Turska teži da bude prisutna više u regionu i da taj uticaj bude vidljiv“, tvrdi Garčević.

Crna Gora i Turska sarađuju u oblasti obrazovanja kroz partnerstva univerziteta i programe razmjene studenata. Turska kroz program državnih Türkiye Bursları stipendija finansira studije stranih studenata na turskim univerzitetima, uključujući i studente iz Crne Gore.

Prema podacima Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija u Crnoj Gori je od 2022. godine nostrifikovano 4.618 diploma iz Turske, od čega su 2.543 diplome osnovnog i srednjeg obrazovanja i 2.075 diploma visokog obrazovanja. Podaci Ministarstva dostavljeni BIRN-u pokazali su da je broj zahtjeva za nostrifikaciju diploma porastao sa 590 tokom 2022. godine na 3.434 tokom 2023. godine. Prošle godine podnijeto je 2.768 zahtjeva za priznavanje obrazovnih isprava iz Turske.

„Otežavajuće okolnosti u postupku priznavanja, posebno kada su u pitanju isprave nivoa osnovnog i srednjeg obrazovanja, jesu što mnoge škole na kojima su isprave stečene više ne postoje u Republici Turskoj i nemaju pravnog nasljednika, jer su u pitanju isprave stečene prije više desetina godina. Provjera vjerodostojnosti obrazovne isprave u ovom slučaju se vrši diplomatskim putem posredstvom Ambasade Turske sa kojima imamo izuzetnu saradnju“, kazali iz Ministarstva prosvjete.

Iskoristili prostor koji je Zapad ostavio u regionu

Predavač na Kraljevskom koledžu u Londonu, Vuk Vuksanović, smatra da je Turska, kao i druge nezapadne sile, iskoristila prostor koji je Zapad ostavio u regionu. On ističe da se zvanična Ankara oslanja na identitetske, kulturne i vjerske veze sa Balkanom, dok u domenu ekonomije i bezbjednosti nastupa pragmatično.

„Turski državljani su pokazali jači interes da žive i posluju u Crnoj Gori i Srbiji nakon neuspelog puča u Turskoj 2016. godine, kada je deo turskog društva želeo da se skloni iz zemlje usled Erdoganove politike čvrste ruke i socijalnog konzervativizma. Zemlje bivše Jugoslavije su bile prijemčive zbog geografske blizine sa Turskom i Evropom, sličnosti u mentalitetu koji se bazira na kombinaciji tradicionalnog i modernog društva, kao i na ekonomskom proračunu“, kazao je Vuksanović BIRN-u.

Turska je 25. na listi svjetskog Globalnog indeksa meke moći, koji određuje međunarodna konsultantska kuća Brand Finance. U izvještaju objavljenom 21. januara ove godine navodi se da je Turska značajna, rastuća i „srednja sila“ u globalnom indeksu, navodeći da meki uticaj sprovodi kroz ekonomiju, kulturno nasljeđe i međunarodne odnose.

Garčević ističe da Turska teži da njen uticaj u regionu bude vidljiv.

„Za razliku od nekih drugih  aktera koji se na sličan način promovišu u regionu, na primjer Rusije, Turska ne dovodi u pitanje evropske integracije. Naprotiv, ona ih podržava kao članstvo u NATO. Tu se razlikuje pristup Turske i njenih strateških ciljeva u odnosu na neke druge aktere“, kazao je Garčević.