Obrazovni sistem u Crnoj Gori ne nudi sistematsko obrazovanje o digitalnoj imovini, zbog čega su mladi izloženiji kriptoprevarama, upozoravaju sagovornici BIRN-a.

Iako tržište kriptovaluta u svijetu raste, digitalna imovina nije zastupljena u programima srednjih škola, dok na fakultetima još uvijek ne postoje posebni predmeti ili studijski programi koji bi se fokusirali na kriptotržište i blockchain tehnologiju.

Saradnica na Univerzitetu Donja Gorica, Semina Mujević, tvrdi da mladi imaju samo osnovno znanje o kriptovalutama ali da samo mali dio aktivno učestvuje na kriptotržištu.

“Mladi se najčešće informišu putem medija i društvenih mreža, YouTube kanala i slično. Manje su zastupljeni u obrazovnom sistemu iz razloga što još uvijek ni u srednjim školama, ni na univerzitetima nema predmetne nastave koja se bavi isključivo kriptotržištem ili blockchain tehnologijom. Dakle, Zavod za školstvo organizuje obuke o finansijskoj pismenosti, međutim to je sve ona bazična, tradicionalna finansijska pismenost”, kazala je Mujević.

Kriptovalute su digitalni oblici novca koji nemaju fizički oblik poput novčanica ili kovanica.

Crna Gora nema zakon koji reguliše oblast digitalne imovine, iako je Vlada još 2020. godine najavila izradu Zakona o kriptovalutama.

Prema procjenama kriptoberze Binance na njoj je prošle godine bilo oko 17.000 korisnika iz Crne Gore, što je približno 3 odsto stanovništva Crne Gore. Kompanija za trgovinu kriptovalutama Triple-A je 2023. godine  procjenjivala da je korisnika iz Crne Gore bilo oko 7.200.

Mujević navodi da je kripto tržište u zemljama Evropske unije značajno razvijenije nego u Crnoj Gori.

“U Crnoj Gori samo 3 odsto ljudi posjeduje kriptovalute ili je trgovalo nekada njima. To znači da naše društvo ne prihvata tako lako novitete i promjene”, tvrdi ona.

Blockchain van obrazovnog sistema

Prema istraživanju koje je prošlog decembra objavio BIRN oblast digitalne imovine nije obrađena u crnogorskom obrazovnom sistemu, iako su kriptovalute sastavni dio savremene ekonomije. Blockchain i digitalne finansije već se izučavaju na univerzitetima u Sjedinjenim Državama, Velikoj Britaniji, Švajcarskoj, Španiji i Južnoj Koreji, dok je Malta pokrenula i nacionalni program za primjenu blockchain tehnologije u obrazovnom sistemu.

Prema studiji iz 2019. godine polovina vodećih svjetskih univerziteta nudila je bar jedan kurs o blockchainu ili kriptovalutama, dok je broj studenata koji pohađaju kurseve udvostručen za godinu dana.

Osnivač NVO Bitkoin mreža Crne Gore, Nikola Grbović, smatra da bi obrazovni sistem trebao da posveti više pažnje oblasti digitalne imovine, navodeći da je generalno znanje o blockchainu nisko.

„Jednostavno, formalni obrazovni sistem i dalje nije prihvatio ovu oblast kao neku relevantnu pa se mladi generalno edukuju (oni koji imaju interesovanje o ovome) kroz neke alternativne sisteme kao što su knjige, podkasti, veb-sajtovi i neke nezavisne edukativne platforme. Ovo obrazovanje se i dalje ne prikazuje kroz institucije i ne daje mu se dovoljno pažnje,” navodi Grbović.

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija navode da se učenici sa blockchain tehnologijom upoznaju kroz predmete poput Informatike i Građanskog vaspitanja. Kroz programe digitalne bezbjednosti učenici se upoznaju sa pojmovima kao što su phishing, piramidalne šeme povezane sa kriptovalutama i važnost zaštite digitalnih novčanika.

“Iako pomenute teme nisu uključene u redovni sistem, organizuju se brojne vannastavne aktivnosti, radionice, seminari i gostujuća predavanja na kojima se učenici upoznaju sa pomenutom problematikom. U školama se organizuju gostujuća predavanja predstavnika Centralne banke Crne Gore, kao i edukativne posjete institucijama finansijskog sistema,” navode iz Ministarstva.

Grbović navodi da u Evropi postoje master programi koji se direktno bave blockchain tehnologijom, navodeći da su predavanja o digitalnoj imovini organizovana i na Univerzitetu Donja Gorica.

“Imamo i kod nas dobar primjer na UDG-u, koji ima master program Fintek koji nudi neko početno znanje ne samo u blokchain tehnologiji već i u tim nekim novim aplikacijama i formama tradicionalnih finansijskih tehnologija. UDG ima i neke predmete koji se vežu za blokchain pa sam upravo kroz moje studiranje tamo imao priliku da slušam neke gostujuće predavače koji su predavali na ove teme“, kazao je Grbović.

Mladi žrtve kriptoprevara

Stručnjak za kriptovalute, Aleksandar Čabarkapa, upozorava da su mladi u Crnoj Gori zbog neinformisanosti često žrtve prevara i phishinga.

“Kod nas je situacija dosta kao da smo u kamenom dobu što se toga tiče… Što se tiče našeg obrazovanja mladih ali i toga. Najčešće greške koje mladi prave su neobaviještenost ili podložnost nekim pump and dump šemama, nekim grupama na Telegramu, promovisanju… Najveći krivac za to su promocije putem društvenih mreža, prvenstveno TikTok, Instagram, promocije lažnih grupa, brze zarade, pump end dump šeme…”, kazao je Čabarkapa.

Tzv. pump and dump šeme su oblik finansijske prevare u kojem organizatori vještački povećavaju cijenu imovine (akcije ili kriptovalute), nakon čega je brzo prodaju kako bi ostvarili profit, ostavljajući ostale investitore sa velikim gubicima.

BIRN je prošlog decembra objavio da se zamjena kriptovaluta za gotovinu u Crnoj Gori odvija u sivoj zoni, preko neregistrovanih dilera, foruma i Telegram grupa dok višemilionske transakcije prolaze bez ikakvog nadzora države.

Čabarkapa smatra da je pogrešno čuvati kriptovalute u digitalnim novčanicima koji se nalaze na telefonu ili internet pretraživaču. Upozorava da to može dovesti do gubitka sredstava ukoliko korisnik klikne na zlonamjerni link.

“Najbolje čuvanje kriptovaluta je u cold walletu. To vam je wallet kao ledžer koji je odvojen totalno od interneta i vi tu pošaljete vaše valute i držite offline. A ovako sve što je povezano na internet nosi veliki rizik, jer su ti hakeri toliko napredni”, smatra Čabarkapa.

Podaci američke Federalne komisije za trgovinu (FTC) iz novembra 2022. pokazali su da   mladi najčešće prijavljuju gubitke u investicionim prevarama, među kojima dominiraju lažne kriptoinvesticije. Navodi se i da gotovo 40 odsto prevara kod osoba od 18 do 29 godina počinje na društvenim mrežama.

Prema analizi kompanije Chainalysis tokom 2025. godine je kroz kriptoprevare ukradeno oko 17 milijardi dolara, najčešće kroz lažne investicione platforme, phishing napade i lažne kriptoberze.

Grbović smatra da bi obrazovni sistem trebalo da razvija kritičko mišljenje kod mladih kada je riječ o digitalnoj imovini.

“Ne nužno da stvara neke stručne ljude u toj oblasti, ali jednostavno da se da neki osnovni vid obrazovanja koji će kasnije da zaštiti mlade. Da stvori to neko osnovno obrazovanje koje će po mom mišljenju biti važno kao i digitalna i finansijska pismenost za nas”, kazao je on.