Građanski i ekološki aktivista Aleksandar Dragićević još čeka da se državno tužilaštvo odredi prema prijetnjama koje mu je u septembru uputio lider vladajuće Demokratske narodne partije (DNP) Milan Knežević.

Poslanik koalicije Za budućnost Crne Gore je 9. septembra, na skupu protiv izgradnje postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u selu Botun, najavio da će ispred kuće ekološkog aktiviste „istovariti traktore pune fekalija“, aludirajući na Dragićevića koji je afirmativno govorio o tom projektu.

Dragićević je 12. septembra Upravi policije podnio prijavu navodeći da se osjeća ugroženim i da mu prijeti opasnost od Kneževićevih političkih sljedbenika.

„Godinama se bavim aktivizmom i do sada mi se nije desilo da me jedan političar toliko otvoreno i pred svojim pristalicama proziva i time direktno ugrožava moju bezbjednost i bezbjednost moje porodice. Na tom skupu se čak pominjalo da se dolazi na moju adresu i da se ispred kuće istovaraju fekalije“, rekao je Dragićević BIRN-u.

„Očekujem da tužilaštvo reaguje nepristrasno i da se jasno utvrdi granica između političkog djelovanja i prijetnji po bezbjednost građana“, dodao je.

Knežević je kasnije negirao prijetnje ekološkom aktivisti, navodeći da krivičnu prijavu doživljava kao neku vrstu političkog pritiska. Knežević je tada kazao da je Dragićevićeva krivična prijava poruka građanima da će „ovako proći svako ko se bude suprotstavljao anarho-liberalnim projektima i udruženjima koja su produkt duboke države“.

Dragićević smatra da su takvi nastupi pokušaj manipulacije javnošću.

„Kada političar nema argumente, on pribjegava teorijama zavjere i etiketiranju. To je opasno, jer u društvu gdje su institucije slabe i gdje se političarima vjeruje gotovo bezuslovno, takve izjave mogu da ohrabre nasilje i ugroze bezbjednost pojedinaca“, tvrdi Dragićević.

Prijetnje Dragićeviću dio su kampanje vlasti protiv civilnog sektora koja je u Crnoj Gori prisutna skoro dvije decenije. U izvještajima o napretku Evropska komisija (EK) od 2006. godine upozorava da su u Crnoj Gori prisutni „loš odnos vlasti prema kritičkim organizacijama“ i „sporadične kampanje diskreditacije“.

U izvještajima međunarodnih organizacija od 2014. do 2020. godine upozoravano je na prijetnje i kampanje protiv civilnog sektora, a na taj problem ukazivano je i nakon promjene vlasti u avgustu 2020.

U Izvještaju o napretku za 2025. godinu EK je upozorila da visoki javni zvaničnici kritikama i optužbama diskredituju rad i ugled branilaca ljudskih prava, dok se u Izvještaju o stanju ljudskih prava u Crnoj Gori za 2024. godinu američki State Department navodi da su u Crnoj Gori prisutni govor mržnje, verbalne prijetnje i uvrede upućene novinarima i građanskim aktivistima.

Zakon  o stranim agentima za sada bez podrške

Koalicija Za budućnost Crne Gore je u oktobru 2024. godine tražila usvajanje Zakona o agentima stranog uticaja, navodeći da bi se time uredilo „funkcionisanje stranih agentura koje pod plaštom nevladinih organizacija pokušavaju da utiču na unutrašnju i spoljnu politiku“. Oni su tada dio NVO nazvali agenturama koje „podmeću, lažu i vode veoma preciznu kampanju za potrebe stranog naručioca za koga rade“, ističući da građani „treba da imaju uvid u poslovanje NVO sektora“.

Dok su iz civilnog sektora i opozicije upozoravali da bi takav zakon bio ozbiljna prijetnja po demokratiju i evropske integracije, iz vladajućeg pokreta Evropa Sad i Demokratske Crne Gore kazali su da ne podržavaju takav zakon. U zajedničkom saopštenju grupa od osam NVO tada je upozorila da su zakoni o stranim agentima tipični za totalitarne sisteme.

„Imajući u vidu da koaliciju Za budućnost Crne Gore, koja predlaže uvođenje ovakvog zakona, čine političari proputinovske orijentacije, razumno je pribojavati se negativnog efekta koji je usvajanje zakona o stranim agentima imalo u Rusiji, posebno po organizacije koje su se hrabro borile protiv korupcije i zalagale za razjašnjenje ubistava novinara. Iskustva primjene ovakvih zakona pokazuju da su ih države zloupotrebljavale kako bi ugušile kritiku i zavele teror“, navodi se u saopštenju.

Zakon o agentima stranog uticaja usvojen je u Rusiji i Gruziji, a njime država obavezuje pojedince, organizacije, medije ili kompanije koje primaju finansijsku podršku iz inostranstva da se registruju kao strani agenti i budu pod posebnim nadzorom.

Evropski sud za ljudska prava, Komitet za ljudska prava Ujedinjenih nacija i OEBS ocijenili su da zakoni o stranim agentima krše ljudska prava na slobodu udruživanja, izražavanja i zabranu diskriminacije na štetu neprofitnih organizacija, grupa i medija.

Iz koalicije Za budućnost Crne Gore tvrdili su da će se zakon bazirati na američkom Foreign Agents Registration Act (FARA), usvojenom 1938. godine, dok su iz Ambasade SAD u Podgorici pojasnili da FARA ne nastoji da ograniči djelovanje organizacija civilnog društva ili medija.

Iz koalicije Za budućnost Crne Gore nisu odgovorili na pitanja BIRN-a da li su odustali od predlaganja zakona.

Advokat Miloš Vukčević smatra da bi takav zakon bio u suprotnosti sa Ustavom.

„FARA se odnosi na lobističke aktivnosti u korist stranih vlada, dok bi crnogorski predlog, prema najavljenom, zahvatao širok spektar NVO koje primaju sredstva iz inostranstva. Time bi se suštinski ograničila sloboda udruživanja“, tvrdi Vukčević.

„Odbijanje tog modela pokazuje da u Crnoj Gori i dalje postoji demokratski refleks u institucijama i civilnom društvu. To je ujedno i podsjetnik da civilno društvo ima realnu moć da utiče na zakonodavni proces“, smatra Vukčević.

„Zvijezde granta“ i napadi zbog protesta

Izvršna direktorka Centra za građansko obrazovanje (CGO), Daliborka Uljarević smatra da Crna Gora nema razvijenu političku kulturu, zbog čega su kritički orijentisane nevladine organizacije meta pojedinaca koji imaju političku moć i njima bliskih medija.

„Uprkos promjenama vlasti, odnos prema kritički orjentisanom civilnom društvu ostaje gotovo isti – dominantno netrpeljiv. Dok se s jedne strane NVO koriste kao partneri čiji se nalazi i istraživanja rado citiraju kada odgovaraju vlastima, s druge strane postaju “problem” čim iznesu kritiku“, kazala je Uljarević BIRN-u.

Medijska kampanja dijela medija i političkih partija protiv civilnog sektora pokrenuta je krajem januara nakon odluke predsjednika SAD Donalda Trampa o zamrzavanju pomoći inostranstvu američke Agencije za međunarodni razvoj (USAID). Napadi su krenuli nakon što je izaslanik predsjednika SAD za specijalne misije, Ričard Grenel, na svom X nalogu citirao tvit stranice Kos data u kojem se navodi da je USAID potrošio 77 miliona dolara na projekte u Crnoj Gori.

Poslanik koalicije Za budućnost Crne Gore, Milan Knežević je 9. februara u parlamentu izjavio da su nevladine organizacije u Crnoj Gori 2024. godine dobile 77 miliona dolara i da su „primale novac od podružnica CIA”.

Njegov koalicioni partner i poslanik Nove srpske demokratije, Velimir Đoković, je za portal Borba kazao da su se „nazovi NVO pod plaštom nezavisnosti i objektivnosti uvijek uplitale u izborni proces i dnevnopolitička dešavanja“. U tekstu pod nazivom „NVO suze idu na gore, ostaju bez goriva“ portal IN4S je naveo da „histerični plač Zvezda Granta, nakon odluke američkog predsjednika, predstavlja divnu klasičnu melodiju za uši slobodnih građana naše zemlje“.

Prema zvaničnim podacima objavljenim na sajtu američke administracije navodi se da je Crnoj Gori prošle godine isplaćeno 8.9 miliona dolara pomoći od čega su samo dio dobile nevladine organizacije.

Iz koalicije Za budućnost Crne Gore nisu odgovarali na pitanja BIRN-a.

Advokat Miloš Vukčević upozorava da se u Crnoj Gori kampanje protiv civilnog sektora vode širenjem dezinformacija i napadima preko provladinih portala i društvenih mreža.

„Tu su i institucionalni pritisci kroz inspekcijske nadzore, uskraćivanje sredstava i diskreditovanje etiketama plaćenika i stranih agenata. Ovakvi napadi imaju dugoročnu štetu po demokratski poredak, jer stvaraju atmosferu straha, obeshrabruju građanski aktivizam i slabe nadzor javnosti nad vlašću“, kazao je Vukčević BIRN-u.

„U pravnom smislu, riječ je o ograničavanju slobode udruživanja i izražavanja zagarantovane Ustavom i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima“, dodao je.

Napadi na građanske aktiviste intenzivirani su u januaru i aprilu zbog protesta organizovanih povodom odluka Vlade.

Nakon što su članovi neformalne grupe „Kamo śutra” tražili ostavke potpredsjednika Vlade Alekse Bečića i Ministra unutrašnjih poslova Danila Šaranovića zbog masovnog ubistva na Cetinju 1. januara iz vladajuće Demokratske Crne Gore optužili su ih za veze sa opozicionom Demokratskom partijom socijalista (DPS) i kriminalnim grupama.

Tokom protesta koje je organizovala grupa „Kamo śutra” Šaranović je izjavio da „ima operativne podatke o povezanosti organizovane kriminalne grupe sa protestima“, dok je u zajedničkom saopštenju Demokrata navedeno da „ostavke Bečića i Šaranovića ne traži grupa studenata već Milo Đukanović i kriminalni klanovi“.

Tokom protesta civilnog sektora, građana i dijela partija protiv Sporazuma o saradnji u oblasti turizma i razvoja nekretnina između Crne Gore i Ujedinjenih Arapskih Emirata, organizatori su optuživani za podrivanje razvojnih projekata i saradnju sa opozicijom.

Portal Borba objavio je da su protesti „dogovorena igra opozicije i njihovog nevladinog sektora“, dok je poslanik Pokreta Evropa Sad Darko Dragović kazao da određene nevladine organizacije vode agresivnu kampanju protiv Vlade. Ministarka javnih radova Majda Adžović je uoči ratifikacije sporazuma u Skupštini Crne Gore organizatore protesta nazvala „bučnom i dobro organizovanom manjinom koja pokušava da nadglasa tihu većinu građana koji samo žele bolji standard“

Uvrede, prijetnje i praćenje aktivista

Tokom vladavine Demokratske partije socijalista NVO i civilni aktivisti nazivani su državnim neprijateljima i stranim plaćenicima, a aktivisti su prijavljivali verbalne napade, prijetnje i medijske kampanje diskreditacije.

Bivši predsjednik Vlade Milo Đukanović je u decembru 2011. predstavnike civilnog sektora i medija nazvao „političkim miševima kojima je potrebna deratizacija“, dok je u aprilu 2018. izjavio da se dio medija i civilnog sektora „beskrupulozno se bore za vlast i samo glume medije i NVO sektor da bi mogli biti borci za inostrane donacije“.

Komentarišući pisanje tabolida Informer usmjerenog protiv izvršne direktorke Mreže za afirmaciju nevladinog sektora (MANS) Vanje Ćalović Marković, Đukanović je u maju 2015. kazao da je njeno ponašanje „u potpunoj suprotnosti sa tradicionalanim crnogorskim moralom i javnim moralom uopšte“.

Podsjećajući da su kampanju protiv civilnog sektora bile praksa bivše vlasti Aleksandar Dragićević tvrdi da su tada korištene metode pritiska kao što su tužbe i nezakonito prisluškivanje i praćenje aktivista.

„Pritisak se sprovodio kroz tzv. SLAPP tužbe za navodne uvrede i klevete, što je bio način da se aktivisti zastraše. Pored toga, kao neko ko ima i privatni biznis, često sam bio izložen stalnim inspekcijskim kontrolama, prijetnjama i telefonskim pozivima u stilu-pazi šta radiš, zamjerio si se ovome ili onome“, tvrdi Dragićević.

Uoči parlamentarnih izbora u avgustu 2020. godine, pokrenut je portal Udar na kome su objavljivani članci koji su diskreditovali predstavnike tadašnje opozicije, građanske aktiviste, sveštenike i novinare, označavajući ih kao saradnike stranih obavještajnih službi, izdajnike i članove organizovanog kriminala.

Nadležni nisu uspjeli da utvrde ko je stajao iza Udara, dok su neke od ličnosti koje su diskreditovane na tom portalu dobile obeštećenja zbog povrede prava na čast, ugled i dostojanstvo.

Pred Višim sudom u Podgorici sudi se bivšem direktoru Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) Dejanu Peruničiću zbog zloupotrebe službenog položaja i nezakonitog prisluškivanja i praćenja brojnih ličnosti iz javnog života Crne Gore.

Peruničić je suprotno Zakonu o Agenciji za nacionalnu bezbjednost i bez odobrenja predsjednika Vrhovnog suda Crne Gore ili sudije koji ga zamjenjuje, nepoznatim službenicima Agencije izdavao usmene naloge za primjenu nadzora nad elektronskim komunikacijama za brojeve telefona 50 fizičkih lica, među kojima su i civilni aktivisti.

Daliborka Uljarević smatra da bivša i aktuelna vlast samo formalno podržavaju ulogu civilnog sektora, ali u praksi pokušavaju da ga kontrolišu. Uljarević tvrdi da uticaj negativnih kampanja protiv civilnog sektora opada poslednjih godina.

„Tome doprinose i društvene mreže koje su otvorile prostor direktne komunikacije NVO sa građanima kao i kontinuitet rada. Naša straživanja pokazuju da civilni sektor u Crnoj Gori uživa visok nivo povjerenja koji je često veći od institucija, što opominje na deficit njihovog legitimiteta i važnost naše korektivne uloge“, poručila je Uljarević.