Crna Gora nema funkcionalan sistem za zbrinjavanje životinjskog otpada, uprkos obezbijeđenim sredstvima, dok institucije bezuspješno pokušavaju da pronađu lokaciju za centralno postrojenje i suočavaju se sa otporom lokalnih zajednica.

Istraživanje BIRN-a pokazalo je da se u Crnoj Gori životinjski otpad bez selekcije odlaže na deponijama, dok većina opština nije odredila lokacije za uništavanje nusproizvoda životinjskog porijekla.

U okviru Projekata institucionalnog razvoja i jačanja poljoprivrede u Crnoj Gori (MIDAS 2)  Svjetska banka je u januaru 2018. dodijelila skoro 10 miliona eura za izgradnju postrojenja za uništavanje i preradu nusproizvoda životinjskog porijekla ali projekat nije realizovan zbog neuspjelog izbora lokacije i protivljenja lokalnih zajednica.

Izvršni direktor Ekološkog pokreta „Ozon“, Aleksandar Perović, smatra da Crna Gora nema održivo rješenje za odlaganje životinjskog otpada, ističući da se taj problem rješava bez jasne strategije.

„S vremena na vrijeme imamo neke informacije o zaraženoj stoci, o načinu uklanjanja na nekim lokacijama koje su po nadležnim institucijama bezbjedne. Vidimo često da se građani koji gravitiraju na tim lokacijama ne slažu da se to tamo radi… Sve se nekako radi brzinski – da bi se samo što prije riješio problem“, kazao je Perović BIRN-u.

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede je prošlog decembra upozorilo da se životinjski otpad odlaže na gradskim deponijama, zahtijevajući od lokalnih samouprava da odrede lokacije za stočna groblja kao privremeno rješenje. Prema zvaničnim podacima samo dvije od 25 crnogorskih opština odredilo je lokacije za životinjski otpad.

Iz Uprave za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove tvrde da nemaju podatke o godišnjim količinama životinjskog otpada. Prema studiji Svjetske banke iz 2018. godišnja količina životinjskog otpada procjenjena je između 18  i 21.000 tona.

„Teško je izvršiti procjenu količina nusproizvoda koji nastaju u Crnoj Gori, obzirom da još uvijek nema razdvajanja po kategorijama nusproizvoda u svim objektima. Nema precizne evidencije o uginuću životinja na gazdinstvima, lokalne komunalne službe ne vode evidenciju o uginulim životinjama koje zbrinu, a još uvijek postoji tradicija klanja na gazdinstvima za sopstvene potrebe“, kazali su BIRN-u iz Uprave.

Zakonom o veterinarstvu predviđeno je da se leševi životinja i nusproizvodi životinjskog porijekla mogu odlagati zakopavanjem ili spaljivanjem na stočnom groblju ili jami grobnici koja ispunjava propisane uslove. Za nepropisno odlaganje životinjskog otpada predviđene su novčane kazne od 500 do 5.000 eura.

Opštine i mještani protiv stočnih grobalja

Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove je 2019. godine formirala radnu grupu za određivanje lokacije postrojenja za preradu životinjskog otpada, dok je u julu 2021. urađen Biznis plan za uspostavljanje održivog sistema upravljanja životinjskim otpadom.

Tada je procjenjeno da će postrojenje prerađivati od 8.000 do 10.000 tona otpada godišnje a predviđena je i izgradnja centralnog postrojenja i dva sabirna centra u Nikšiću i Podgorici vrijednih 6,9 miliona eura. Ocjenjeno je i da bi uspostavljanje sistema upravljanja koštalo još 3 miliona.

Međutim lokalno stanovništvo u Bijelom Polju je u decembru 2021. odbilo predlog izgradnje postrojenja na Čelinskoj kosi, nakon čega je formirana nova radna grupa, a Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede od opština zatražilo da predlože potencijalne lokacije.

Nakon što je Opština Nikšić u martu 2024. ponudila prostor u Industrijskoj zoni Gračanica, izgradnji postrojenja usprotivile su se mjesne zajednice Ozrinići, Bršno, Laz i Gvozdenice najavljujući proteste. Ministarstvo poljoprivrede je prošlog februara predložilo izgradnju postrojenja na deponiji „Livade“ u Podgorici ali je podgorički Sekretarijat za planiranje prostora ocijenio da se za tu lokaciju ne mogu izdati urbanističko-tehnički uslovi, jer je na području koje se graniči sa opštinom Tuzi.

„Parcelama je određena namjena kao površine za obradu, sanaciju i skladištenje otpada i rezervni prostor reciklažnog centra. Privredno društvo za izradu lokalnih planskih dokumenata koje osniva Skupština Glavnog Grada nije formirano te se ne može pristupiti izradi planskih dokumenata odnosno promjeni namjena prostora na ovaj traženi način“, kazali su BIRN-u iz Uprave.

Perović smatra da treba razmotriti mogućnost zajedničkog ulaganja sa mesnim industrijama kroz privatno-javno partnerstvo.

„Na taj način bi se obezbijedilo da postrojenja budu ekonomski održiva. Na tim mjestima otpad bi odlagali i oni koji drže stoku na imanjima, jer treba prepoznati odgovornost svih onih koji se bave tom privrednom djelatnošću“, tvrdi Perović.

Iako je crnogorskim zakonodavstvom predviđeno soritiranje životinjskog otpada po kategorijama, u praksi se to ne poštuje zbog nepostojanja postrojenja za preradu.

Zakon obavezuje fabrike za preradu mesa i klanice da obezbijede neophodnu infrastrukturu za odvajanje nusproizvoda po kategorijama, ali iz Uprave tvrde da se zbog nepostojanja sistema za preradu otpad bez odvajanja predaje lokalnim komunalnim službama koje ih odlažu na deponijama.

Zakonom o veterinarstvu predviđeno je i da farmeri i vlasnici životinja moraju obavijestiti veterinarsku ambulantu o uginuću životinje, kako bi se utvrdio uzrok uginuća i odredio način odlaganja ostataka. Međutim, iz Uprave tvrde da farmeri nijesu u potpunosti svjesni svojih zakonskih obaveza, dok se otpad odlaže na neograđenim deponijama.

„Sakupljanje i uništavanje nusproizvoda životinjskog porijekla vrše komunalna preduzeća, a otpad se trenutno odlaže na gradskim deponijama na prostoru koji nije ograđen i označen. To bi u slučaju izbijanja naročito opasnih zaraznih bolesti životinja većeg obima predstavljao veliki problem“, kazali su iz Uprave.

Zbog nepropisnog zakopavanja krava oboljelih od kju groznice, mještani Bogetića u okolini Nikšića su u septembru 2024. blokirali put Nikšić – Podgorica. Lokalna komunalna služba je tada u Župi nikšićkoj zakopala više od 40 eutanaziranih krava, nakon čega ih je premjestila u mjesnu zajednicu Bogetići. Protesti su prestali nakon obećanja predsjednika Opštine Nikšić, Marka Kovačevića, da se uginula stoka neće zakopavati na toj lokaciji bez poštovanja procedura i saglasnosti lokalnog stanovništva.

Opštine nespremne za zahtjeve Vlade

Kako bi privremeno riješila problem životinjskog otpada Vlada je prošlog decembra usvojila Informaciju o potrebi izgradnje stočnih grobalja u crnogorskim opštinama kao alternativnog rješenja do izgradnje centralnog postrojenja. Vlada je tada navela da je bez alternativnog sistema za odlaganje životinjskog otpada ugroženo privremeno zatvaranje pregovaračkog poglavlja 12 – bezbjednost hrane, veterina i fitosanitarni poslovi.

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede je tada od lokalnih samouprava zahtijevalo da pojedinačno ili zajednički odrede lokacije za stočna groblja ili jame grobnice do 1. maja ove godine.

Na upit BIRN-a o ispunjavanju zahtjeva ministarstva samo iz Opštine Andrijevica su kazali da imaju određenu lokaciju, jer ta opština već posjeduje jamu za odlaganje životinjskog otpada.

Dnevni list Vijesti 1. marta je objavio da i Opština Berane ima određenu parcelu, a da u Mojkovcu nisu primili informaciju do 10. februara, te će određivanje lokacije biti predloženo na javno-skupštinsko odlučivanje.

Iz Opštine Bar su kazali BIRN-u da će kroz kapitalni budžet pokušati da obezbijede uslove za izgradnju stočnog groblja, jame grobnice ili postrojenja za spaljivanje životinjskih ostataka. Iz Opštine Bar su u martu Vijestima kazali da planiraju izgradnju spalionice za životinjske ostatke.

U Podgorici je osim projekta izgradnje stočnog groblja planirana i izgradnja mobilnih spalionica. Iz Glavnog grada su ranije najavili mogućnost otvaranja tri stočna groblja u Bratonožićima, Lješanskoj nahiji i Kučima, ali se nakon protesta mještana razmatraju druge lokacije.

Iz opština Cetinje i Bijelo Polje su BIRN-u kazali da je u toku proces formiranja komisija za utvrđivanje lokacija za zakopavanje eutaniziranih životinja, dok iz Opštine Danilovgrad navode da su definisane dvije lokacije, ali da plan nije realizovan zbog protivljenja mještana. Iz Opštine Žabljak su kazali da izgradnje stočnog groblja nije započeta jer važećom planskom dokumentacijom nije predviđena lokacija za tu namjenu, zbog čega je opštinska radna grupa uputila zahtjev nadležnom obrađivaču plana.

Iz opština Tivat i Rožaje su kazali BIRN-u da važećom dokumentacijom nije predviđena lokacija za stočno groblje ali da je u planu određivanja lokacije. U Opštini Plužine tvrde da do sada nisu imali potrebu za izgradnju stočnog groblja, ali da imaju par lokacija koje razmatraju u slučaju potrebe.

Iz Opštine Pljevlja naveli su da bi ih izgradnja stočnog groblja „koštala znatno“ dok zbog velike teritorije ruralnog područja nijedno stočno groblje ne bi odgovaralo za više mjesnih zajednica već smo za jednu. Navode da zbog toga, uz saglasnost resornog ministarstva, otpad odlažu zakopavanjem.

Iz Opštine Zeta su naveli da ne mogu odrediti lokaciju za stočno groblje zbog neriješenog pitanja razgraničenja sa Glavnim gradom.

Iz većine opština su kazali BIRN-u da se problem životinjskog otpada trenutno rješava zakopavanjem na deponijama, samostalnim postupanjem građana i zbrinjavanjem na imanjima vlasnika stoke i poljoprivrednih proizvođača. Kao ključne prepreke za određivanja lokacija za stočna groblja navode protivljenje mještana, zvanične planove, troškove i prirodu područja.

Perović ističe da se opštinama nameće obaveza za koju one nisu pripremljene.

„Ne može se servirati nešto odjednom, neka ideja i nametnuti im se obaveza, a oni nisu pripremljeni za to. Nemaju adekvatne ljudske resurse, a ni prostorno-planski pristup da se rade takvi objekti“, kazao je Perović.

Čekaju mišljenje Brisela o novom zakonu

Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Vladimir Joković, nedavno je najavio mogućnost izgradnje postrojenja za uništavanje zaraženih životinja u krugu Željezare u Nikšiću, navodeći da je pokrenuta procedura za zakup hale površine do 7.000 kvadrata.

Izgradnji postrojenja usprotivio se predsjednik Opštine Nikšić, Marko Kovačević, navodeći da će biti dozvoljeno samo postrojenje za preradu neopasnog životinjskog otpada od čijih se nusproizvoda dobija hrana za kućne ljubimce.

Perović smatra da se radi o ishitrenoj odluci, navodeći da je prostor Željezare pogodan samo za pogone bez zagađenja vazduha.

„Imajući u vidu najave da će preko puta tog kompleksa da se radi ‘Sunčani grad’ koji bi trebao da bude ekskluzivni kvart i nikako ne zaboravljujući da je okolno stanovništvo decenijama trpilo posljedice života pored jednog od najvećih zagađivača životne sredine u Crnoj Gori, stanovništvo sigurno nije zaslužilo da mu se opet nešto takvo stavlja kao mogućnost. Država ima potpuno dovoljno svojih lokacija koje ispunjavaju kriterijume za izgradnju takvog objekta“, smatra Perović.

Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove je 11. marta 2026. uradila predlog Zakona o postupanju i upravljanju sa nusproizvodima životinjskog porijekla, nakon čega je zatraženo mišljenje Evropske komisije o usklađenosti sa evropskim standardima.

Predlogom zakona je između ostalog planirano da opštine moraju obezbijediti stočna groblja ili jame koje ispunjavaju uslove koje propisuje Ministarstvo poljoprivrede. Prije odlaganja životinjski ostaci moraju biti razdvojeni po posebnim kategorijama, nakon čega se u zavisnosti od kategorije mogu prerađivati, spaljivati ili zakopavati na odobrenoj deponiji.

Uprava za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove biće zadužena za registraciju i kontrolu objekata za preradu i uništavanje životinjskog otpada.

Perović upozorava da je javnosti nepoznat način na koji se trenutno uklanja životinjski otpad.

„Sem tih inspektora koji prisustvuju tim procesima, rijetko ko može da vidi i da se uvjeri o čemu se zapravo radi. Samo nakon što se posao, pod znacima navoda, završi i kad se čuje koja je lokacija imamo nezadovoljstvo, obično mještana“, kaže Perović.